Page 79 - Түөлбэҕэ олоҥхо эйгэтин олохсутуу соруктара, ньымалара

Туруорунар сыал-сорук - олоихо олуктара киКи толкуйун, ейун тобуларга кеметун
быЬаарыы уонна бу олуктарынан кемелеЬуннэрэн ейу сынньар оонньуурдары хомуйа уерэниэххэ
себун о^олорго. улахан дьоиио кордеруу-иЬитиннэрии. тириэрдии.
Улэбин суруйарбар олоихо туЬунан литератураны аа^ан, ырытан, олоихо олуктарын булан,
уерэтэн, олуктары этэргэ уерэнэн, олоихону толорорго эрчиллэн ньыматыйдым.
Улэм суолтата - дакылаатым о^олор олоихону аа^а уерэнэллэригэр. олоихо олоххо
кемелеех буоларын билэн итэ^эйэллэригэр уонна бэйэлэригэр туЬалаах буолардыы табан-талан
оонньуулларыгар сирдиэ^э. Оонньуу, ордук чуолаан олоихону аа^ан ейу сынньар-тобулар оонньуу
о^олор ИС кыахтарын арыйарга кемелеех буолуо дии саныыбын.
1 §. Олоихо уонна киЬи ойо. Саха омук айбыт олоихото киЬи-аймах тылынан уус-уран
айымньытын биир суол ураты дьикти керуиэ буолар диэн билэр дьон бигэргэтэллэр. Олоихо хаЬан
айыллыбытын туЬунан ким да чопчу этэр кыа^а суох эбит дии санаатым. Т050 диэтэххэ 0Л0ИХ050
аан дойду айыллыбытын туЬунан аныгы уерэх этэриттэн букатын атыннык этэн-саиаран
кэбиспиттэрэ баЬаам элбэх баар. Холобур, П.А.Ойуунускай '' Дьулуруйар Ньургун Боотур" диэн
олоихотугар. олоихо халлааныттан тугунан да тутуллубута кестубэт гына айыллан баар буолбут
Орто аан ийэ дойду диэииэ уетуллубут ус биис ууЬуттан утумэхтээн тураннар икки атахтаа^ы
туЬэрэллэр. Ол аата икки атах Орто дойдуга олохсуйуон. аан ийэ дойду айыллыан инниттэн олоихо
диэн баар диэххэ сен.
БиЬиги, аныгы о^олор, олоихону аа^ан ебугэбит чып-кистээн сылдьар билиитин
ылыахтаах эбиппит диэн саныыбын. Кистэлэи билиини ылар туЬуттан ейбутун сытыылыахтаах.
тобулуохтаах эбиппит буолуо.
2 §. Олоихо олуга диэн тугуй? Олоихо биир суол уратытынан буолар олоихото норуот
тылынан айымньытын ойуулуур-дьуЬуннуур ньымаларын бары дэгэтэ тумуллэн туттуллар эбит.
Холобур, биэс уонча тыЬыынча хоЬоонунан строкалаах олоиходо биир да сиргэ кэпсээнинэн
этиллибит судургу этиигэ майгынныыр тугэн суох. Барыта тылтан тыл тереен, сиэттиЬэн
ситимнэнэн ылба^айдык тахсан иЬэр. Онуоха мэлдьи туттуллар олук хоЬооннор олоихо ис
хоЬоонугар дьуерэлэЬэн хойуутук туттуллара олоихо терут угэЬэ буолар эбит диэн санаа^а кэллим.
Учууталым быЬаарыытын ейдуурбунэн олоихо олуга диэн ойуулуур-дьуерэлиир,
дьуЬуннуур, дирии баай ис хоЬоонноох тылларынан суруллубут лоскуй хоЬооннор. Бу кэлим
лоскуйдарга хайаан да туох эрэ биир чопчу ейдебул, санаа, билии, тугэн кэпсэнэр. Холобура:
1. Былыыр-былыр
Орто дойду
саамай ортотугар
хаЬан да хагдарыйбат
оттоох-мастаах.
элбэх куеллээх.
олус уЬун киэн хочолоох
сир баар эбит. («Эрчимэн Бэргэн»)
Олоихону уерэтэргэ, сатаан этэр буоларга олоихо олуктарын сатаан этэр ордук суолталаах,
туЬалаах буолар эбит диэн тумук санаа^а кэллим. БиЬиги быйыл элбэх олугу уерэттибит. Мин
олуктары тургэнник уерэтэбин. ыарыр^аппаппын. Туох этиллэрин ейд^^бун дии саныыбын.
Тылдьыты туттар эмиэ кемелеех эбит.
Олуктары биллэххэ олоихо тэтимин тута^ын. олуктар икки ардыларыгар бэйэи тылгынан
этэн, эбэн-сабан. холбоон-илбээн айаннаан иЬиэххин сеп эбит. Олоихо олуктара етер-етер
хатыланан кэлэллэр. Сири-дойдуну хоЬуйан этэр олуктар. киЬи аатын-суолун этэр олуктар.
буэсатыыр айанын атын хоЬуйуу эиин сотору-сотору кэлэн иЬэллэр. Холобура: Дьулуруйар Ньургун
Боотур аата сотору-сотору толору этиллэр:
Дьулусханнаах дьолуо маиан халлаан
Дьураатыгар тура теруебут
Дьулусхан субуйа с^урук
Дьураа хара аттаах
Дьулуруйар Ньургун Боотур -
диэн. Аатыгар бухатыыр атын туЬунан хайаан да этэллэр эбит. Бу ат хайдах атый. дьуЬунэ. теЬе
сууугэ. урдугэ.
Бу маннык уЬун-киэи ааты ейгер тутан мэлдьи хатылыы сырыттаххына олоихо^ун
кэпсииргэр быдан учугэй. дьулур^а буолар.
Бу ырытыыбар оло^уран Олоихо олуктарын этэ уерэнэн саха киЬитэ олоихону сатаан
аа^арга. этэргэ. ейдуургэ уерэнэр албастаах буолар эбит уонна ону аныгы о^олор баЬылыахтарын
сеп диэн тумуккэ кэлэбин.
3 §. Оонньуурдар. Саха дьоно былыр-былыргыттан иллэи кэмнэрин оонньоон-керулээн
атааралларын астыналлара. КыЬыммыт кылгас куннээх. \Ьун тууннээх буолан. куну-дьылы

77