Page 78 - Түөлбэҕэ олоҥхо эйгэтин олохсутуу соруктара, ньымалара

Улэбит киирииттэн, 2 бастан, тумуктэн, туЬаныллыбыт литератураттан уонна 6
сыЬыарыыттан турар.
Бастакы баЬыгар олоихо уонна былина туЬунан суруйдум. Былинаны уонна саха олоихотун
чинчийбит уерэхтээхтэр ырыппыттарын киллэрдибит.
Былина уонна олоихо иккиэн героическай эпоска киирэр буоланнар майгыннаЬыылара элбэх эбит.
Олоихо уонна былина майгыннаЬар еруттэрэ манныктар: туи былыргыттан силистээх-мутуктаах
героическай ырыалартан теруттээхтэр;
- норуот аа^арга анаан буолбакка, ыллыырга анаан айбыт:
- норуот айбыт буолан автора суох, биллибэт:
Маны таЬынан олоихоЬуту уонна былинаны толорооччуну тэинии тутан кердеххе,
майгыннаЬар еруттэрэ угус эбит: норуоттан тахсыбыттар, хос ааттаахтар, куутуулээх ыалдьыттар,
ебугэлэриттэн хайдах истибиттэрин курдук толоро сатьтыллар, тыллара-естере уус-уран, хомо^ой,
тутатына айаллар, умсугуйан туран эпоЬы толороллор, улэ-хамнас умуруйбутун кэннэ ыллыыллар-
туойаллар, истээччилэр саиа таЬааран сэиээрэллэр, манньа биэрэллэр, аатырбыт ырыаЬыттары
норуот номох оиостор.
ОлоихоЬут уонна былинаны толорооччуну; норуот историяны хайдах ейдуурун, тулхадыйбат
иэс, чиэс, кырдьыктаа^ы этии диэн тугун-ханныгын хайдах саныырын уус-уран тыл кеметунэн этэр.
Иккис баЬыгар былина сурун персонаЬын, олоихо бухатыырын, олоихо уонна былина
сюжеттарын, тутулларын, олуктарын. ойуулуур-дьуЬуннуур булан ырыттыбыт, чинчийэргэ
холоннубут. Сурун тиэмэлээхтэр: абааЬыны кытта охсуЬуу, еЬу ситиЬии (кровная месть), атын дойду
талабырдьыттарыттан терут сири кемускээЬин, кэргэн кэпсэтии;
- сурун геройдара - бухатыырдар, абааЬылар. естеех биис баЬылыктара;
- Ийэ дойдуларын араиаччылыыр улуу бухатыырдар туЬунан хоЬуйаллар: ийэ сирдэрин муиура суох
таптыыллар;
- тереебут норуоттарыгар елер-хаалар куннэригэр еруЬултэ, дурда-хахха буолаллар;
- сирдэригэр-уоттарыгар биир да естее^у киллэрбэттэр, эр санаалаахтар;
- тереебут дойдуларыгар уонна норуоттарыгар бэриниилээхтэр;
-киЬи чиэЬин урдуктук туталлар, естеех утумэн кууЬэ да, елер елуу да кинилэри ча^ыппат;
-соЬуччу ба^айы к^^стэнэн-уохтанан хаалаллар, ессе «кыргыЬыыга елбет ыйаахтаахтар»;
- естеехтеруттэн хаЬан да кыайтарбаттар;
- туохха ба^арар кубулуйар албастаахтар;
- бухатыырдар аттара кыргыЬыыга кемелеЬер уонна елер елууттэн быыЬыыр, ессе киЬилии
саиалаах буолаллар;
- абааЬынан сирэйдээн естеехтерун кердербуттэр;
- «аан дойду темата» баар; «герой абааЬылыын киирсиитэ», «герой аллараа дойдуга сырыыта»,
«бухатыырдар охсуЬуулара»;
- тутуллара биир.
" уус-уран ойуулааЬын ньымалара угустэр: техтуруйэн этии, олук хоЬооннор. Былиналарга
бухатыыр атын ыиыырдааЬына, бухатыыр айана уксугэр биирдик кэриэтэ ойууланар. Маннык
хатылааЬыннары олук хоЬооннор диэххэ сеп (типические места). Yryc былина^а бухатыыр айанын
хоЬуйуу биир. Олоихо да. былина да араас олукгартан аттарыллар эбиттэр. Олуктары маннык
араартыахха сеп: аан дойду айыллыыта, айыы бухатыырын сирэ-уота, айаииа турунуу, кыайбыт-
хоппут бухатыыры керсуЬуу уо.д.а. Олоихо уонна былина тыла-еЬе баай. уус-уран, хомо^ой.
Айымньыга куустээх-уохтаах геройдары, хабыр киирсиилэри, уейбэтэх-ахтыбатах
быЬылааннары хоЬуйалларыгар уус-уран ойуулааЬын ньыматын хойуутук тутталлар: омуннааЬын,
тэинээЬин, уус-уран быЬаарыы (эпитет), кубулу йбат уус-уран быЬаарыы (кубулуйбат эпитет).
Онон тумукпэр этиэхпин ба^арабын олоихо уонна былина туЬунан аа^ан элбэ^и биллим,
Олоихону уонна былинаны уерэтэр, кылаас таЬынан аа^ар, ырытар у^рэнээччи тыла байар, кини
тыл суолтатын уонна норуот духовнай культуратын билэ уврэнэр. Улэбин сал^аан олоихо уонна
былина тылын-еЬун майгыннаЬар еруттэрин ессе дирииэтэн ырытыахпын ба^арабын.

Олоихо олуктарынан ейу тобулар оонньуурдар
Горохова Полина,
Уус-Алдан улууЬун Оспзх орто оекуолетын 7 кылаас уорэнээччитэ
Салайааччы: Горохова П.Н.
Бу улэни фольклор уруогар олоихо^о оло^уран уврэнэммин билбиппиттэн сиэттэрэн оиорбут
тумуктэрбин сааНылыыр санаалаах суруйабын.
Ол курдук. киЬи ейун сайыннарар туЬугар араас ньыманы туттарыттан биир бастыинара
олоихо уонна оонньуу буоларын биллим. Дьыл кэминэн салайтаран оло^у оиостор. салайынар
угэстээх сахалар буоларбытын тутуЬан, ахсынньыга ейу тобулар оонньуулары оонньууллар уонна
онно аналлаах оонньуурдары оиостоллор.

76