Page 85 - Түөлбэҕэ олоҥхо эйгэтин олохсутуу соруктара, ньымалара

CbicLia: олоихо туЬунан билиини дирииэтии, уус-уран айымньы тылын. ойуулуур-дьуЬуннуур
ньымаларын. ис хоЬоонун бол^ойор, ырытар. чинчийэр уеруйэх тердун ииэрии.
Соруктара:
- туелбэ олоихоЬуттарын олохторун. айар улэлэрин уорэтии, ырытыы;
олоихо тылын, чинчийии туругун, инники соруктарын туЬунан ейдебулу, билиини кэиэтии,
дирииэтии;
олоихо уран тылын, ойуулуур-дьуЬуннуур ньымаларын, ис хоЬоонун таба корер, ырытар,
чинчийэн холонор сатабыл теруттэрин олохтооЬун;
олоихо - Саха норуотун духовнай баайа, олорон ааспыт оло^ун, ейун-санаатын, муудараЬын
туоЬута буоларын туЬунан ойдебулу ииэрии.
«Чинчи» куруЬуок уерэнээччи сатабыл уониа уоруиэх маннык коруниэрии ииэринэригэр коме,
теЬуу буолуон сеп:
- олоихо ураты тылын-еЬун, ойуулуур-дьуЬуннуур ньымаларын, ис хоЬоонун таба керер, ырытар;
олоихо, ОНТОН да атын уус-уран айымньы тиэксинэн улэлиир, туЬааннаах тиэмэ^э матырыйаалы
булар, мунньар, тумэр, таиар;
- научнай чинчийииттэн наадалаа^ы кердоен, талан булар;
- тылдьытынан, ыйынньыктарынан, тиэкис научнай аппаратынан сатаан туЬанар.
КуруЬуок улэтин тэрийии, былааннааЬын салайааччыттан айымньылаах улэни эрэйэр. Араас
саастаах о^олор сылдьаллар эрээри, куруЬуок чилиэннэригэр хас кылаас аайы былаан оиоЬуллубат.
Уерэнээччилэр:
билим-чинчийэр улэни тэрийии теруттэрин баЬылааЬын;
чинчийии ньымаларын кытта билсиЬии;
бил им литературатын, матырыйаалын, архыып источниктарын кытта улэ билиитин ылыы;
чинчийии кэмигэр ылыллыбыт кердерууну чочуйуу.
иитэр:
уерэнээччи аЬа^астык тыл этии култууратын оло^урдуу;
уерэнээччи атын дьон интеллектуальнай (ей-санаа) улэлэрин тумуктэригэр убаастабыллаах
сыЬыанын иитии;
бэйэ-бэйэ^э сыЬыаннаЬыы тиЬигин иитии.
сайыннарар:
ассоциативнай (ураты), дьуЬуннээн (уус-уран) уонна утумнаан ейдууру, айар дьо^уру,
аудитивнай уеруйэ^и сайыннарыы;
тус бэйэ хаачыстыбатын: кичэли, дьаныары, улэЬит буолууну сайыннарыы;
буччум уонна куолаан улэ сатабылын сайыннарыы.
СыаналааЬын критерийэ:
• Уерэтэр-билэр сатабыл;
• О5О ырытар, толкуйдуур сатабылын сыаналааЬын;
• Бэйэни салайынар, дьаЬанар сатабыл
• Дьону кытта бодоруЬар сатабылы сайыннарыы.
Олоххо киллэрии тиЬигин 3 туЬумэххэ араарабын:
5-7 кылаастар: чинчийэр улэ судургу билиилэрин, сатабылларын. уеруйэхтэрин ииэрии. Бэйэ улэтин
маинайгы теруттэрин уерэтии. ураты толкуйу сайыннарыы.
8-9 кылаастар: айар хабааннаах сорудахтары. чинчийэр улэлэри бэйэ толоруута. Тумуктэри тумуу.
Чинчийэр улэ уустук билиилэрин, сатабылларын, уеруйэхтэрин ииэрии.
10-11 кылаастар: чинчийэр сатабылы, билиини, уеруйэ^и практика^а туЬанан, буччум бэйэ научнай
хабааннаах улэлээЬин.
5-7 кылааска элбэх 050 чинчийэр улэ^э угуйуллар. Маныаха чинчийии тиэмэтэ судургу, араас
уонна улэ ааптарын интэриэЬигэр булгуччу дьуерэлэЬэр. Уерэнээччи бу таЬымиа улэтэ талбыт
тиэмэтигэр иЬитиннэриини кердуурунэн ыытыллар (муиурданар, хааччахтанар). 7-8 кылааска
иЬитиннэриини, литэрэтиирэни эрэ кытта улэ буолбакка, туох эмэ эксперимент эбэтэр
быраактыкалыы хайысхалаах улэ ыытыллара ирдэнэр. Холобур: бэйэ *'уопсастыбаннай ыйытыгы’*
ыытыы, бииргэ уерэнэр о^олоругар, атын белехтерге эбэтэр дьоиио ыйытыыны толотторуу,
фольклорнай уонна этнографическай матырыйаалы буччум хомуйуу уо.д.а. ТеЬенен кылааЬа урдээн
иЬэр да кылаастарга чинчийэр улэ уерэнээччиттэн да. учууталтан да улахан сыраны эрэйэр. Манна
талбыт тиэмэтин Т0500СТ0050 уонна быраактыкалыы суолтата эрэ буолбакка. толорорго саиа
ньыманы туЬанара ирдэнэр. Ол аата. бу чинчийэр улэ ааптар тус бэйэтэ толкуйдаан таЬаарбыт
тумуктээх, эксперимент ыытарга тус бэйэ этиилээх. тумук тус бэйэ анаарыылаах буолуохтаах. Мин
чинчийэр улэни талааннаах о^олору кытта улэлэЬии бэйэ (индивидуальнай) халыыбын курдук
туЬанабын. О^олор чинчийэр улэнэн дьарыктаналларын себулууллэр. Бу дьарык. чахчы.
уерэнээччилэри араас еттуттэн сайыннарар. БиЬиги бииргэ чинчийии то^оостоох тиэмэтин талабыт,
улэ былаанын ырытан бэлэмниибит. тустаах матырыйаалы хомуйан уерэнээччи буччум улэлиир.

83