Page 22 - Алаатыыр Ала Туйгун 1 ч.

3. Уейээ дойдуга: Оксеку кыыл одото, урдук халлаан ексуенэ-самыыра
айылыктаах оксеку буурай аттаах, ейес хааннаах Оксекулээх Буруе Begs.
“Алаатыыр Ала Туйгун” олонхо сурун идеята — кун улууйун, айыы
аймадын (кийи биийин ууйун) буттуунун кемускээйин. Онон атын
олонхолортон идеята уратыта суох. Олонхо дьон-аймах дьоллоох олодун тодор
харана куустэри, естеех биис уустарын кыайыыны туойар. Кини кийи
санаатын куурдэн, кэлэр кэрэ олоххо толору эрэли угар, кийини туох да
куйаданна кыайтарбат кыадар эрэннэрэр: соллонноох, идэмэрдээх биис
уустарын, аайар былыт албыннарын, кейер былыт келдьуннэрин кун
анныттан курэтэргэ, эбэтэр суох гынарга ынырар.
Саха омута бэйэтин олонхотугар бары утуе бауатын, атааннайыыта,
курэстэйиитэ, хаан тохтуута суох дьоллоох, кенул олох иннигэр курсэр
геройдуу майгыны туойар. Уйэттэн уйэ аайы олонхо бу торут идеята ессе
ордук сайдан, чочуллан ийэр. Бу кэрэ, урдук идеяны саха олонхото, М.Горькай
этиитинэн эттэххэ, киэн тумуулээх идеальнай символларынан, чауылхай
улуу уобарастарынан биэрэр.
Олоиходо туох барыта “айыыга” икки, “абаайыга” икки араарыллар.
Кийи аймахха утуе эркиннээх, кини уескуу, бардара, айылла турарыгар
кемелеех етте “айыы” диэн ааттанар. Оттон харана, албын-келдьун, елуу-
сутуу еттун уедутэ сатааччы, ураанхай саха естееде — “абаайыга” кытыарыл-
лар. Оруу уескуур, кенул уонна куйэйии курдук куустэр охсуйууларын
олонхо кердерер. Ол кердеруутугэр айыы етте — тыыннаах буолуу, уес-
кээйин, бардарыы, дьолго тиийии куруутун кыайа, ерегейдуу турар. Олонхо
уйэлэр тухары кэрэхсэнэр кистэлэнэ ошук бэйэтин саталынан-дьулуурунан
барыны айар, кыайар кыадар итэдэйэригэр, утуе уйэдэ, ордук олоххо тиийэр
эрэлигэр сытар. Бу “олоххо дьулууру уруйдаан” туойуллубут тойугу дьонно-
сэргэдэ тириэрдэригэр “Алаатыыр Ала Туйгун” олонхо быйыытынан
туйунан композиционнай ньымалаах. Ол композиция олодун булбут керунэ
маннык:
1. Олонхо киириитэ: бухатыыр тереебут-уескээбит дойдутун, тердун-
ууйун, кини бэйэтин дьуйунун-бодотун, кууйун-кыадын, таиайын- сабын,
сэбин-сэбиргэлин хойуйуу.
2. Терует (завязка): манна, кини ол курдук олордодуна абаайы бухатыыра
кэлэн, саба туйэн, уоран-талаан барара кестер. Биитэр, эмиэ оннук, абаайы
уола атын айыы дьонун елерен-алдьатан барбытыгар, айыы бухатыырын “суон
дурда, халын хахха буол” диэн ын ыраллара хойуйуллар.
3. Бухатыыр сырыыта-айана. Манна айыы бухатыырын айана, абаайы
бухатыырдарын эккирэтиитэ, кинилэри ситэн тиийэн охсуйуута кестер. Улуу
бухатыыр буолладына — Уейээ, Аллараа, Орто дойдуларынан уйуеннэринэн
сылдьан охсуйар. Бу охсуйуута кыттар, кемелейер куустэр икки еттуттэн
угус буолаллар. Манна киллэйик эпизодтар байаам элбэхтэр.
Бу охсуйуу, эппит курдук, угус кирбиилэри туоруур. Бухатыыр елуугэ-
алдьархайга тубэйиитэ, “кунэ хараарыыта”, “кунэйэтэ тулла сыйара” кэлиитэ
угус буолар. Кинини байыйар куустээх, ордук алыптаах абаайылар керселлер.
Ол да буоллар айыы бухатыыра кэлин уйугар тиэрдэн, кыайыылаах тахсар.
- 18