Page 21 - Алаатыыр Ала Туйгун 1 ч.

тар Т.В.Захаров — Чээбий (Амма), С.С.Афанасьев — Ырыа Сиэнчэ (Сунтаар),
С.Н.Каратаев — Дыгыйар (Булуу), Д.М.Говоров (Уус-Алдан) олонхолоругар
кестон аайаллар. Бу етгунэн Р.П.Алексеев ада келуенэ олоихойуттар олонхо
угэйигэр социальнай сыйыаннайыылары киллэриилэрин утумнаабыта костер.
Иккис еттунэн, олонхолорго угустук костер мифологическай уобарастар:
тодус халлаан уладатыгар, адыс халлаан анараа еттугэр олохтоох айыы
аймахтарын араначчылыыр, кун улуустарын кемускуур айыылар, иччилэр
уобарастара Р.П.Алексеев ологгхотугар бэриллибэтэхтэр. Итини олонхо
суруллубут кэмин, ейун-санаатын кэрэйилээн кердерер тугэн курдук керуеххэ
сеп. Ол эрээри “Алаатыыр Ала Туйгун” баай нс хойоонноох, балысхан
фантазиялаах. Ордук олонходо остуоруйа персонажтара хойуутук кил-
лэриллибиттэр. Холобура: Алаа Модустар, тебете суох суунэ улахан дьон,
Аиардам бухатыыр (кийи анаара, атын анаара туспа сиргэ бухатыыр буолан
сылдьар), куелу биирдэ омурдар, келуйэ буолан кубулунар, отон буолан уунэр
абаайылар, одону сымыыкка хаайыы уо.д.а.
Ала Туйгун уонна Ардьамаан-Дьардьамаан куустэрин анардыытын
кедурэтиини, ону сылгыга, ынахха, табада, тайахха уллэрэн инэриини, кэлэр
ертугэр орто дойдуга олус улахан кууйу айбакка, ол оннугар еркен ойу, утуо
сурэди, эйэдэс майгыны айарга быйаарыыны олонхо традициятын байытыы,
сана сонун идеяны киллэрии курдук керуеххэ сеп.
Олонходо Кыыс Ньургунтан Ала Туйгун бухатыыр тереейунэ дьиктитик
ойууланар. Абаайылары кыайан, уерэн-кетен Кыыс Ньургун, Одо Очуостаан
итии дьирибинэ байдалга сууна бараллар. Yc куннээх-туун сетуелээн, быт-
тахтарын-быладайдарын ыраастанан булгунньах урдугэр тахсан салгылыыл-
лар. Айыы аймахтарын араначчылыы, хардарыта кемелесуйэ туруох буолан
андадайсан, уурайан арахсаллар. Кыыс Ньургун дойдутугар теннер. Сотору
кэминэн сылдьан ийэн сыылбатыйан барар. Дьиктиргээн Айыы Ньэлбэгэй
удадан на биллэрэр. Керуулэнэн баран, удадан этэр: “Одо Очуостаан уейээ
дойдуга тахса сылдьан, оодуй одус сада уол одо кутун уойун уйугар инэртэрэн
киирбитин билбэккэ уураспыттаах эбиккин. Онтон адыс ыйдаах хат буолан
олородун. Адьарай албайа буолбатах, куттаныма”. Манна дадатан эттэххэ,
кыыс эр кийини кытта чугайаспакка эрэ хат буолан, одо теретуутэ атын
олонхолорго дэннэ буолар тубэлтэ. Холобур, Уус-Алдан олонхойута
Н.П.Бурнашев олонхотугар Кыыс Дэбэлийэ Чугдаан бухатыыры кытта
уураспытыттан “хат буолан ханайар, буос буолан мотойор”. Ол аата Р.П.Алек-
сеев олонхолоойун угэйигэр баар тугэни киллэрбит диэн этиэххэ сеп.
Бу'аюн’хо.гбухатыырдарын дьуйуннээйин, кинилэр ырыалара-тойуктара,
айылданы бйуулаайын, айымньы мифологията атын олонхолортон эмиэ
ураты. Аны биир Хэрэхсэбиллээдэ, Алаатыыр Ала Туйгун ус дойдуга тус-
гуспа аатганар: \ у?
1. Аллараа дойдуРй, Хахай кыыл одото хахай сиэр аттаах хардааччы
сигилилээх, хадай хйггй’наах Хаан Дьаайыйа бухатыыр.
2. Орто дойдуга: Дтадын икки ардынан адыстыы дьылдан тиит устатын
саданы аралдьыта-уктуур, атаралаан сиэлэн барар ахсым айаннаах, аллаах
сырыылаах арадасйсрэр аттаах адыс ыйдаах Алаатыыр Ала Туйгун бухатыыр.
’ -17-