Page 19 - Алаатыыр Ала Туйгун 1 ч.

Олонхолор ис xohooHHopo, сюжеттара теЬе да маарыннаспыт курдуктарын
иЬин “Алаатыыр Ала Туйгун” олон'хо бэйэтин турук форматынан, стилинэн
уонна тылынан-ойунэн атын олонхолору соччо-бачча утуктубэт, бэйэтэ туспа
суоллаах-иистээх. Олоьгхо бухатыырдарын дьуЬуннээЬин, кинилэр ырыалара-
тойуктара атын олонхолортон уратыланар тыллаах-естеех.
Алаатыыр Ала Туйгуну — аныгы ейдебулунэн быЬаардахха — аатырбыт-
сурадырбыт Ала Туйгун бухатыыр. “Алаатыыр”, “олоотуур” диэн тыллар
билигин уус-уран литературада араас суолталаахтык туттуллаллар. Ол гынан
баран, ити тыллар билигин даданы “ыраады керер”, “суостаах”, диэн
ейдебуллээхтэр. Оттон “ала” диэн тыл, киЬиэхэ сыЬыаннаах буолладына,
былыргы сахалар тылларыгар — “наЬаа”, “олус” диэн суолталаах. Холобур,
алаа модус киЬи — наЬаа модус киЬи. Бухатыырга сыЬыаннаах буолладына,
“олус” биитэр “наЬаа” куустээх-кудэхтээх диэн ейдебуллээдин Ф.Васильев
сопке быЬаарар. ДьуЬун хоЬуйууга бу тыл бэйэтин суолтатын билигин да
сутэрэ илик.
Героическай эпос сурун кийитин олодо олон'хо ус уйэтигэр уЬуеннэригэр
сыЬыаннаах. Олон'хо бастакы уйэтигэр Чугдаарыкы бухатыыр — туора топпут,
кэдэрги байбыт баЬылык тойон. Бу уйэ кылааннаах-ергестеех бухатыыра —
Кыыс Ньургун.
Чугдаарыкы тойон аллараа уонна орто дойдулар дуолан бухатыырдарын
мунньан, туелбэ туЬулгэ тэрийэр идэлээх эбит. Онно кербутун эрэ ыйыстар
кубулдаттаах абааЬы бухатыыра Куентэ Хара кэлэн айыы аймахтарыгар
алдьархайы онорор куттала суоЬаабытыгар, Кыыс Ньургун кемускэЬэн,
суостаах-суодаллаах oxcyhyyra киирсэн кыайан эрдэдинэ, абааЬы етте тумсэ
туЬэн айыы кийитин елерер-еЬерер куннэрэ тириир. Онуоха Кыыс
Ньургуггн'а Одо Очуостаан бухатыыр комелеЬе кэлэн, кинилэр кемелеен
абааЬы аймадын орто дойдуттан кыйдыыллар.
Олонходо Кыыс Ньургунтан Ала Туйгун терееЬунэ мифологическай
оттунэн олус дьиктитик ойууланар. Мантан салгыы Кун Келуенэй бухатыыр,
Кун Куегэлдьин кыыс муччургэннээх олохторо кэпсэнэр. Олон'хо бастакы
уйэтэ бутуутугэр Ала Туйгун бухатыыр куйадын кэтэн, атын миинэн айантга
аттаныыта хоЬуйуллар.
Олонхо иккис уйэтигэр Ала Туйгун быЬымах айаннаах сырыыта, дохсун-
дуолан oxcyhyyra, Ардьамаан-Дьардьамаан диэн ааттаах тонус бухатыырын
кытта аргыстаЬан ааЬыыта, Олуу Тулэнэй уонна Ала Буурай диэн абааЬы
адьырдаларыттан ийэтин Кыыс Ньургуну еруЬуйуутэ ойууланар. Онтон
салгыы кини орто дойдутугар эргиллэн, Толуман Суорун одонньорго,
Тонкуруун Баай эизэхсинн-э ыалдьыттааЬына кестер. Кинилэр аччыгый
кыыстарын — адыс былас суЬуохтаах Айыы Ньулурдаан Куону былдьаан
ылан бараары тубулээбит абааЬы бухатыырдарын уЬун сыралаах oxcyhyy
кэнниттэн кыайыыта, ус айыы бухатыырдарын: Нарын Ньургустайы, Бэрт
Одо Бэргэни уонна куустээх-уохтаах Кун Ньургустайы аллараа дойду аат-
гаахтарыттан еруЬуйуутэ туойуллар. Ала Туйгун бухатыыр Нарын Ньур-
густайы ойох ылан, уолуйан уЬуктар Уор Дьадыл одонньор эЬэтигэр,
кыыдыйан уЬуктар Кыыр Дьадыл эмээхсин эбэтигэр Кун Тэгиэримэ диэн
- 15 -