Page 100 - Иван Мигалкин. Сүрэхтэн саҕыллар санаалар

ларыгар сэдэх кинигэлэри атыылаһаары бүтэһик ынаҕын өлөр-
төрөн, ол харчытын туттубут диэн сурах баар. Ити кырдьык дуо?
Ханнык сэдэх кинигэлэри атыыласпыккыный?
— Миигин кинигэ киһи оҥорбута диэн мэлдьи билинээччибин,
онтон атын, баҕар, хаайыыга да түүнүгүрбүт буолуом этэ. Ол мин
бибилэтиэкэм диэхтээн — билигин киһи бары элбэх кинигэлээх.
Оннук киһи күөн туттуох сэдэх сыаналаах кинигэм суох буолуо.
Арай 1890— 1907 сылларга тахсыбыт Брокгауз—Ефрон аатыр-
быт энциклопедическай тылдьытын 86 кинигэтэ толору баар —
дьэ ити кырдьык барҕа баайым, көрө-көрө үөрэбин. Ыстатыйалар
толорулара, чахчылара элбэҕэ, кырдьыгынан суруйаллара — би-
лиҥҥи энциклопедиялар диэн баара дуо! Аны туран былыргы
ыраахтааҕылар, кинээстэр, графтар, баайдар биографиялара,
ордук-хоһу тыла суох олохторун, үлэлэрин-хамнастарын сыана-
была бөҕө! Үгүстэрин сэбиэскэй энциклопедиялартан куйуурдаан
да булбаккын. Ити энциклопедия миэхэ дьол хараҕа суох диэбит
курдук тиксэн турар. Арай, 1963 сыллаахха буолуо, Бүлүү куора-
тыгар киирэ сылдьан Костя Чиряевка (кэлин аатырбыт этнопе-
дагог, Ороһутааҕы норуодунай педагогика музейын тэрийээччи)
дьиэтигэр Брокгауз—Ефрон тылдьытын томнара кыһыл көмүс
буукубаларынан килбэчиһэн туралларын көрдүм: ымсыыран
тиэрэ кэлэн түһэ сыстым! Ленинград букинистическай маҕаһыы-
ныттан ылбыт. Дьолго, мабаһыынын аадырыһа баар эбит, онон
сайаапка оҥорон аккырыыкка ыыттым. Умнан эрдэхпинэ, сыл
буолан баран, «көһүннэ, төлүүр кыахтааххын биллэр, оччоҕо
ыытыахпыт» диэн биллэрии кэллэ. Барыта 116 солкуобайдаах
8 баһыылка кэлбитэ — буор босхо кэриэтэ! Билигин биирдии
кинигэтин биэстии тыһыынчаҕа атыылыыр сурахтаахтара, оч-
чоҕо мөлүйүөн аҥаарын эрэ кыайбат суумалаах баай буолар.
Коля Габышев ити тылдьыкка наһаа ымсыырара, эн банкиргын
диирэ. Ынах чааһынан... Үөрэнэ сырыттахпына кыһаллан кэр-
гэним ынаҕын атыылаабыт этэ да, оттон бэйэлэрэ тутуннахта-
ра дии, тойон кинигэтэ атыылаһан ааҕан, саймаарбыт санаабын
аралдьыт диэн миэхэ соххор солкуобайы ыыппатахтара, тоҕо да
ыытыахтарай! Баҕарбыт кинигэбин бэстилиэнэй да үппүн биэрэн
туран атыылаһааччыбын буолан баран, үөрэнэ сылдьан оннук
элбэҕи ылбатаҕым буолуо эбээт. Арай биирдэ, 1959 сыллаахха
буолуо, Горькай уулуссатыгар баар улахан кинигэ маҕаһыыныгар
киирбитим — «Словарь якутского языка» диэн улахан баҕайы ки­
нигэ турар. Хараҕым мөлтөх, ол иһин ылан көрбүтүм: «Академия
наук СССР. Э.К. Пекарский» диэн... Мин соһуйан дуу, үөрүүбүт-
96