Page 19 - 2-с Легей нэьилиэгэ

УУС АЛДАН УЛУХИА

Государем Михаилу Федоровичу»43, — диэн ааттаах клятва — сэт — шерть44 тексин
бары Русь муннугар ыыталлар.
Манна, тойодолоон бэлиэтээтэххэ, бу барбыт «клятва», сахалар илии баттаабыт
«шерть»45 - тэрин тылыныын укчулэр, ис-хойоонноро бииргэлэр46, уонна, суруйал-
ларынан: «Избирая Михаила на престол, Собор не сопроводил свой акт уже никаким
договором»47, — диэн этиини болдойон аахтахпытына, сэттээх тылы — андадары эп­
пит сахалар, Русь бары «подданнайдарыныын» «Тэн» балайыанньада турбуттарыгар
тахсар. Атын, ханнык даданы дуогабар, докумуон онойуллубатадынан, «айылдада»
суох дуогабары ким да баттаспатах.
Улуу Бутууртан кууйэ-кудэдэ ейуллубут Московскай судаарыстыбаны, тас ет-
туттэн шведтэр, поляктар ыгаллара, инньэ гынан, Москва, ыксалтан, 1617 сыл­
лаахха Балтийскай муора кытылынаады сирдэрин биэрэн туран, шведтэри кытта
ночооттоохтук илии тутуспута, 1618 сыллаахха 20 кырдьадас куораттарын былдьатан
туран, 14 сыл устата эйэни тутуйуохпут диэн туран, поляктардыын баттыгастаах
себулэйиигэ илии баттаабыта.
Дойду ийигэр даданы балайыанньа соччото суода, ол ийин кыйалдаттан олох­
тоох бэйэни салайыныыны тохтоторго куйэллибиттэрэ: «... когда война и грабежи

43 П.Н. Полевой. Избранник божий. — М., (1900). 1993. — С. 215,216,217.
44 «Клятва» — тыл, кляну, клясть, клянусь тыллартан уескээбит, и знач. «клясться» возникло из
«проклинать себя» , вероятно, к клонить, так как при произнесении клятв касались земли рукой — диэн
М. Фасмер (Этимологический словарь русского языка. — М. 1986. — Т.2. — С. 259.), быйаарар.
В.И. Даль (Толковый словарь русского языка. — М., 2012. — С. 432.) эмиэ: «Клясть — проклинать,
анафемить; желать кому зла, ненавидеть кого; клятва; присяга; заклинанье; проклятие; обет, зарок» —
оннук ойдебулу биэрэр.
«Клятва» уонна «сэт (шерть)» тыллар, тэн суолталаахтарын, ис-хойоонноро биирдэрин керуеххэйин:
Э.К. Пекарскай (Т.2. С. 2178) «сэт» [ср. Монг, «цед-кер» злой дух] неблагополучие, невзгоды, худое
последствие; сэт — кэнчиэ наказание — кара, строгое наказание; сэт — сэлээн неизбежное наказание,
необходимая расплата. «Сэтэ» злорадство, позор, срам.
Манна дадатан эттэххэ, сэрэн (2169), сэрэт (2170), сэрэмтэ (2169), сэрэх (2170), ... уонна да yhyc
тыллар тердулэрэ биир буолуон септуггу.
Г.Ф. Сивцев. (Сахалыы кылгас тылдьыт. — Дьокуускай, 1979. — С. 126.) суруйарынан: «сэт», туох эрэ
аньыыны, сыыйаны оггорбут муччуруйбэт иэстэбилэ. «Сэтэргиир» сэттээх буолуо диэн, куттанар, сэрэнэр».
Бийиги саныахпытыгар, сахалар «сэт» тыл, тун былыргы ейдебулун кэнэтэн: «сэрт=шэрт» условие,
обещание, контракт, присяга, клятва» (В.В. Радлов. Т. IV. Ч. 1. — С-П., 1911. — С. 468.), «серттэн»
принести клятву (с. 469); «чэрт=шэрт» присяга (В.В. Радлов. Т. III. Ч. 2. — С-П., 1905. — С. 1973.) —
суолталаммыттар.
Улуу вксекулээх блексой (А.Е. Кулаковский. Поэтические произведения. — Новосибирск, 2009. —
С. 309—312.) «Былыргы саха андадара» айымньытыгар, андадар, сэттээх тылларга олодурарын, уонна,
айымньыны быйааралларыгар, андадары тобуктаан туран этиллэрин аадыстахпытына, «клятва» уонна
«сэт» тыллар, ону тайынан, «присяга» («присяга» от др.- русск. присягати — прикоснуться, дотронуться.
— В.И. Макаров, Н.П. Матвеева. От Ромула до наших дней... Словарь лексических трудностей художе­
ственной литературы. — М., 1993. — С. 249.) тыл ойдебуллэрин теруттэрэ бииргэтин, биир тыыны илдьэ
сылдьалларын этэллэр: ____
— «Этэр энин тылбын с » .
Эньчирэтэр буоллахпына, ~ ~
Кытаанах кырдьык тылбын
Сыыйар буоллахпына — ' '
Айыиат хаан аймада f £
Айынар санааларын аралдьытан v »
Антах хайыстыннар,
Ахтар Айыыйыт хатын
Алгыйа хадьырайдын...
(А.Е. Кулаковскай, ааттаммыт айымньы, С. 310.)
Г.П. Башарин (В составе свободной России. — М., 2002. — С. 33.) «Шертовальная грамота — от
древнерусского «шерть», арабо-тюрского «sart» и алтайского «sert», диэн суруйуутугар, сэт (сэрт) тыл тун
былыргыттан бэйэбит тылбыт диэн этиэххэ сеп.
И.С. Гурвич (Ясак в Якутии в XVII веке. //Материалы по истории Якутии. М. 1970. C.XLI.) «Попытка
воеводской администрации выявить у якутов наиболее священную и всеобщую форму присяги не
увенчалась успехом» — этиитэ оруннаах, ол эрэн «сэт», «андадар» ейдебуллэрэ сахада тун былыргыттан
баар буолуохтарын себун бийиги бэлиэтиибит.
45 1645—1649 гг. — Шертовальная запись якутов. // Материалы по истории Якутии XVII века. Ч. 3.
- М„ 1970. - С. 967-969.
46 Бу икки докумуон уратылара ахтыллар тустаах сирдэрин ааттарыгар уонна кириэскэ (клятвада)
сугуруйуугэ сытар.
47 В.Б. Кобрин. Смутное время... — С. 185.
Былыргыны сэгэтэн кердеххе 17