Page 169 - Дойдум Уус-Алдан Хорого

= = = = = ^ ^ Хоро нэһилиэгин историята ::===::=:== :,: = : - ... ::::::

Настаа диэн кэргэннээх тракторист киһи. Пухов Хабычча (Күдээккэ) эдьиийэ Ааныс. Өссө кимнээх
олорбуттарын өйдөөбөппүн. Сэрииттэн эргиллибиттэр кэргэннэнэн, оҕолонон-урууланан, үлэлээн-
хамсаан кырдьа сааһыран баран бу олохтон бардылар.
Слепцов Арамааннаах Маайа уолаттара Баһылай, Мэхээлэ мин дьоммор байыаннай гимнастер-
калаах, сөп-сөп сылдьар этилэр. Мэхээлэ сотору Бороҕоҥҥо киирбитэ. Манна олоҕун аргыһын
Акулина Афнасьевнаны көрсөн сэттэ уол оҕону төрөтөн Бороҕоҥҥо улахан убаастанар ыаллар
буолтара. Баһылайдаах Мэхээлэ саха дьонугар чом курдук бааһынайдыҥы дьон этилэр. Баһылайы
мин оҕотук санаабар аҕа буолара буолуо диэн көрөр этим. Кэлин Майаҕаска көһөн киирэн баран,
Находкина Балбаара диэн атыыһыт кыыстаах тетяны кэргэн ылбыта.
Бу «Куотукаҕа» тулатынааҕы алаастарга олорбут ыаллар мустан олохсуйбуттар. Лампаайы,
Кутуйах, Саһыыр, Арыылаах, Дьэллэ, Тимир Баппыт диэн алаастартан «Куотука» арҕаа өртүгэр
«Кутурукка» сайын ферма үлэһитгэрэ сайылыыллара. Улахан туруору хотоҥҥо, өссө биир сытыа-
ры хотонтго сүөһүлэрин туталлара. Икки дьиэнэн олороллоро. Ханна эрэ ыраах барар курдук биирдэ
эмэ күүлэйдээн кэлсэрим. Ийэм манна үүт астыы сылдьыбыта. Биһиги олорор дьиэбитигэр,
дьоммутугар Өлтөх нэһилиэгин элбэх дьоно тэлиэгэлээх атынан Бороҕонноон иһэн сынньанан,
чэйдээн ааһаллара. Ол иһин эбэм, эһэм онтон төрүттээх кырдьаҕастары балай да билэр этилэр.
Сир аһа оччо-бачча үүммэт этэ. Отон дэлэй этэ. «Үнүр» диэн сиргэ моонньоҕон оччолорго
хойуутук үүнэрэ. Балык да аҕыйах этэ. Фермаҕа отторун тулатынааҕы алаастартан оттууллара.
Кыра сырыттахпына хас да оҕону Лампаайыга сүөһү сааҕын, бытархай бөҕү от үүнүөн иннинэ
хомуттараллара. Бу алаас соҕуруулуу арҕаа өртүгэр дьонум өтөхтөрө этэ. Эһэм икки ааннаах
дьүүктээх, долбуурдаах наһаа үчүгэй ампаары туппута. Билигин Майаҕаска турар. Улахан саха
балаҕаныгар олороллоро. Бүтэйэ үрдүк, уурбут-туппут курдук, иһэ-таһа сибэккинэн симэммит
миэстэ этэ. Аттыгар уолбат иһэр уулаах күөллээх. Кыра эрдэхпинэ эһэм батыһыннаран илдьэ
кэлэрэ. Онно ханна эрэ ыраах музейга кэлбит курдук сананарым. Аҥар өртүгэр иһит-хомуос,
аҥарыгар таайдарым хайыһардара, бултуур тэриллэр уо.д.а. тураллара. Кэлин балаҕаннарын,
бүтэйдэрин отчуттар уоттарын оттон күөстэрин бэлэмнииллэригэр туттубуттар. Сыл аайы сир
астыырбытыгар, отоннуурбутугар, куораттан бырааттарым ийэлэрин, аҕаларын, кэлин оҕолорун
илдьэ тахсан өтөхпүтүгэр бары мустан эбиэттиирбитигэр кэпсэтэн-ипсэтэн дуоһуйан астынан
тарҕаһар этибит. Күһүнүн уолатгар бултуйбаталлар да, кустуур этилэр. Өтөхтөрүгэр оттууллара,
балыктыыллара.
1941 с. эйэлээх баҕайытык үлэлии-хамсыы олордохторуна сэрии саҕаламмыт. Мин иккибин үс
ый ааспытым кэннэ, төрүкү аҕыйах эдэрчи дьон сэриигэ ыҥырыллыбыттара. Тээтэм бухгалтердыы
сылдьан барбыт. Сэрииттэн балай да үс муннуктаах суругу ыыппыта, музейдар эҥин ыланнар,
сороҕо оройуоннааҕы музей Бороҕонҥо умайыытыгар түбэһэн аҕыйаабыт. Аҕам суруга ийэбэр,
колхозтаахтарга туһаайыытытган саҕаланар. Чугас дьоннорун барытын сураһар эбит. «Наһаа
да эйэлээхтик олорбуппут, үлэлээбит эбиппит. Сэрии төһө уһуура биллибэт. Дьыл-хонук хайдаҕа
биллибэт. Онон тарда, ордорунан балыкта хаһааныҥ. Бэйэ-бэйэҕитин өйөнсөн олоруҥ, үлэлээҥ», -
диэн суруйар эбит. Ийэбэр илиис кумааҕыта, сэбирдэх табахта ыытарыгар үлэһэр эбит. Миэхэ
анаан хоһоонунан суруллубут_суругу, улааттаҕына ааҕан өйдүү сылдьыа диэн харандааһынан
суруйан ыыппытын биир киһиэхэ уруучуканан копиялыырыгар көрдөспүт. Түһээтэҕинэ остуол
үрдүнэн хааман иһэн мүччү үктэнэн охтон истэхпинэ тутан ылбытын уонна олус үөрбүтүн суруйбут.
Майаҕаска кэлин хас да сэриигэ барыан иннинээҕи байыаннай үөрэххэ үөрэммит тэтэрээтэ
баарыттан иккини илдьэ сылдьабын. Үлэлии сырыттаҕына халыҥ тастаах грамота ылбыта баар.
Аҕам сэриигэ алтыс ыйыгар сылдьан бомбаҕа түбэһэн өлбүт. Смоленскай уобалас Азарова диэн
дэриэбинэҕэ көмүллэ сытарын туһунан биллэрии баар. Оннооҕу военкоматтан өссө кэлин, 1967
сыллааххахаһыа да кэллэххитинэ, проеһынтөлүүбүтдиэн ыҥырыы кэлбитэ. Ол кэмнэ икки сыры-
сыллатааҕы кыра оҕолордоох, кэргэним оскуола директора этэ. Онон баҕа төһө да баарын иһин
кыаллыбатаҕа, ийэм хайаан соҕотоҕун бараахтыай? Өссө Ньукулай II диэн пединститукка үөрэнэ
сылдьан сэриигэ ыҥырыллан баран, сэрии бүтүүтэ улаханнык ыалдьан тонной кэлэн сотору өлбүтэ.
Уһун уҥуохтаах этэ.
1945 с. Кыайыы ыһыаҕар Бороҕоҥҥо Хос үрэххэ тэлиэгэлээх атынан илдьэ сылдьыбыттарын

165