Page 111 - Агабыт туьунан иьирэх тылынан

Оттон бу аҕа ууһугар киирсэр кэнники үөскээбит ыччат,
төһө да ийэлэринэн дуу, аҕаларынан дуу, эбэлэринэн дуу чугас
уруулуу буолтарын да иннигэр, сорохторо бу аҕа ууһугар киир-
сибэт этилэр. Ол аҥы-аҥы аҕа ууһугар кэргэн буолууттан төрүт-
тээҕэ. Холобур, Ала аҕатын уолун уолуттан бииргэ төрөөбүт
кыргыттар Үөчэй аҕатын ууһун уолугар сорохторо ойох бар-
быт буоллахтарына, кинилэр оҕолоро Үөчэй аҕатын ууһугар
киирсэллэрэ. Бэрт былыр эрэ суох дьахталлар, кыргыттар ула-
хан көҥүлүнэн туһаналлара. Сороҕор ол да түмүгэр көссүүттэн
төрүүллэрэ. Көссүүнэн төрөөбүт оҕолор бэйэлэрэ уонна кинилэр
ыччаттара, сиэннэрэ ол ийэлэрэ да, эбэлэрэ да, хос эбэлэрэ да
буолар. Ол көссүүнэн төрөөбүт дьахтар аатынан ийэ ууһунабыт
дэнэллэрэ. Оттон ол дьахтар көссүүнэн төрөөн баран, эргэ тах-
сан эриттэн төрөөбүт оҕолоро бастакы көссүүттэн төрөөбүт оҕо-
лортон, ийэлэрин ууһа биир эрээри, аҕаларын ууһа атын буо-
лара. Оттон бастаан эрдээх, онтон оҕолордоох дьахтар эрэ өлөн
кэнники көссүүттэн оҕоломмут буоллаҕына, бу оҕолор ийэлэ-
рин ууһа биир буолар эрээри аҕаларын ууһа эмиэ атын буолара.
Дьон ахыытыттан Н.М. Иванов. 1971 сыл

Орто Ленаҕа сахалар хантан кэлбиттэрэй?
Орто Ленаҕа сахалары сорох ученайдар Орто Азияттан,
арыт байҕал таһыттан кэлбиттэрэ дииллэр. Сорохтор итиннэ
сөбүлэспэттэр, сахалары Алтай таһыттан кэлбиттэрэ дииллэр.
Онтон үһүс бөлөх ученайдар итиннэ эмиэ сөбүлэспэккэ ки-
нилэр сахалары Прибайкальеттан кэлбиттэрэ дииллэр. Онон
ученайдар ортолоругар үс аҥы хайдыһыылаах санаа баар.
Бу үс хайдыһыылаах санааҕа түөрт маннык ыйытыыны
биэрдэххэ, табатык быһаарыллыан сөп.
• Ученайдар бу үс хайдыһыылаах санааларыттан хайата
кырдьыгый?
• Орто Ленаҕа кэлиэхтэригэр диэри сахалар ханна олор-
буттарай?
• Соҕурууттан сахалар диэн биир бөлөх норуот кэлбитэ
дуо? Сахалар аҥаардас онтон эрэ төрүттээхтэр дуо?
• Сахалар диэн дьон тус-туспа араас биистэртэн үөскээ-
биттэрэ дуу?
Дьиҥинэн:
• Сахалар соҕуруу орто Азияҕа, Саян-Алтай стептэригэр,
киин Азияҕа, Прибайкальеҕа, Забайкальеҕа барытыгар олор-

109