Page 106 - Агабыт туьунан иьирэх тылынан

иннинэ сахалар манна кэлбиттэр. Ити сүнньүнэн хаҥаластар
этилэр уонна кинилэргэ уруулуу (саха сэһэнинэн) наахара-
лар, атын уруулуу уустар этилэр. Итини тэҥэ ити саҕана эбэ-
тэр арыый иннинэ Дэхси (Дэпси) дархан баһылыктаах намнар,
байаҕантайдар кэлбиттэрэ. Кинилэр Омоҕой дьоно этилэр.
Сахалар манна кэлиилэригэр урут сири-дойдуну чинчи-
йии, көрүү (разведка) хайаан да баара чахчы. Ол туоһутунан
Бүлүү өрүһүнэн буолбут буолуон сөп. Кэлин уһуннук, бытаан-
нык барбыт буолуон сөп. Бастакы кэлии X-XI үйэлэргэ, иккис
кэлии 16-с үйэ саҥатыгар буолуон сөп.
Сахалар бэйэлэрин төрүттэринэн ааҕынан Омоҕой, Эллэй
тустарынан кэпсээһиннэрэ маннаҕы олохтоох омуктары эбэҥ-
килэри, дьүкээбиллэри уонна да атыттары төрүт ыаллар, кыр-
дьаҕас ыаллар, олохтоох ыаллар диэһиннэрэ.
Сахалар былыр соҕурууттан кэлбиттэрин туһунан бэйэлэ-
рин онно соҕуруу киирбэт күннээх, кэлтэйбэт ыйдаах, өрөөбөт
өтөннөөх, кэрээбэт кэҕэлээх, хагдарыйбат оттоох, охтубат мас-
таах, күрэммэт (стерхи) кыталыктаах дойду туһунан кэпсээн-
нэрэ. Оттон манна уотунан хаарыйар тыһырҕас тымныылаах,
аам-даам күдэннээх, иһиирэр сирилэс силлиэлээх, түктэри кө-
рүҥнээх дойдуга кэлбиттэрин туһунан кэпсээһиннэрэ.
Ити барыта саха дьоно, кырдьык да, саҥардыы манна
кэлбиттэрин туһунан өйдөтөр. Дьиҥ былыр кэлбиттэрэ буол-
лар, ити барыта норуот өйүттэн сүппүт буолуо этэ.
Соҕурууттан саха билиҥҥи тылын курдук тыллаах норуот
кэлбитин биһиги билэбит: саха тыла ханан да бииринэн уонна
олоҥхо тылынан.
Саха тыла маннааҕы олохтоох омуктары симэлиппит
биричиинэтинэн сүөһүтэ, тылын күүһэ, сүөһү ииттэр уонна
булчут сахалар эбэҥки кыргыттарын ойох ылыылара буолар.
Экзогамия. Ахсаан өттүнэн аҕыйах биистэргэ хаан уруур-
ҕаһыыта түргэнник барара. Ити көстүү саха да, атын да биис-
тэргэ барыларыгар баара. Бары биистэр итини үчүгэйдик би-
лэр буолан, төһө кыалларынан онтон куотуна сатыыллара.
Инньэ гынан сахалары кытта эбэҥкилэр, эбээннэр, дьүкээ-
биллэр эр-ойох буолан хаан уларытыылара (барыларын өт-
түттэн) олус күүскэ дьулуйан туран ыытыллара. Ол туһугар,
бэл диэтэр, элбэх сэриилэр, күүһүлээһиннэр, дьахтары, оҕону
уоруулар буолаллара. Ити түмүгэр бары атын биистэр сахаҕа
кубулуйуулара, саха тылын ылыныылара эмиэ күүскэ барбы-
та. Саха биистэрэ дьэ итилэр эрэ түмүктэрмгэр элбээн норуот
быһыытынан үүнэн тахсыбыта.
104