Page 116 - Агабыт туьунан иьирэх тылынан

Сахалар төрүттэрэ
Сахаҕа Баатылы ууһа диэн баар. Ити соҕурууҥҥу Баатылы
бииһиттэн төрүттээх (Прибайкальскай бүрээттэр).
Ол курдук хоро (бүрээттэргэ чугас биис) уонна туматтар,
эргистэр, кыргыдайдар уонна да атыттар бааллар. Олор тумат,
иркин, кыргыыс диэн Киин Азия уонна Соҕуруу Сибиир биис-
тэриттэн төрүттээхтэр.
Кинилэр соҕурууттан ынаҕы, сылгыны, тимири уһаныы-
ны, уулларыыны илдьэ кэлбиттэрэ. Кинилэр бары тус-туһу-
нан кэмҥэ кэлбиттэрэ уонна тус-туспа биистэр этилэр. Степб
сүөһүтэ манна тымныы дойдуга кэлэн баран өлбүтэ-сүппүтэ, со-
рохтор төннүбүттэрэ. Кинилэр ортолоругар өлүү-сүтүү да баара.
Ол эрээри сорохтор Бүлүүгэ, орто Ленаҕа түбэһэн олоҕурбуттара.
Кинилэр бастаан манна кэлиилэригэр Прибайкал арҕаа өттүт-
тэн Ленаны таҥнары устан иһэн Киренскайынан Үөһээ Бүлүүгэ
түспүт буолуохтаахтар, сорохтор Өлүөхүмэттэн Бүлүүгэ, сорох-
тор Лена устун эрэ манна Дьокуускайга кэлбит буолуохтарын
сөп. Сорохтор Шилка бассейыныттан Витим эбэтэр Өлүөхүмэ
чиэрэс Ленаҕа түспүт буолуохтарын сөп (С.А. Токарев этиитит-
тэн 1940 сыл, Москва, Саха норуотун историятын очеркатыттан).
Ити бириэмэҕэ тыл араас этэ: тунгусскай, монгольскай,
тюрскай. Саха, кыргыыс, урааҥхай тыла уруулуу буолуохтаах-
тар. Саха араас биистээҕин - сорох сахалар наар балыгынан,
булдунан иитиллэн олороллоро көрдөрөр. Кинилэр төрүт
былыргыттан сүөһүгэ сыстыбатахтарын көрдөрөр (нуучча кэ-
лиитигэр оннук олохтоох сахалар бааллара) уонна туспа тыл-
лаах биистэр хоролор бааллара. Холобур, сахаҕа маннык этии
баар: хоро тыла тыллаах, хоро салаҥ, хоро киһитэ (татаар тыл-
лаах таба эппэтин).
Былыр 17-с үйэҕэ нуучча кэлиитигэр сахаҕа, ол кэлин
да өттүгэр, кулуттар бааллара. Кулукка тойоно ойох ылан
биэрэрэ. Кулуттар туспа дьиэнэн да олороллоро. Кулут туох да
бас билиитэ (сүөһүтэ) суоҕа. Кулут бэйэтэ өллөҕүнэ кини оҕо-
лоро тойоҥҥо кулут буолаллара. Ол курдук тойон оҕотугар ку-
лут оҕото кулут буолан иһэрэ. Өскөтү кулут дьиэлээх, сүөһүлээх
буоллаҕына, өллөҕүнэ ол баайын тойон бүтүннүү бэйэтин бас
билиитигэр ылара. Аһары дьадайбыт сахалар баай тойоҥҥо,
нууччаларга бэйэлэрин төрөппүт оҕолорун бииртэн биир ку-
лут гынарга, тыыннаах сылдьар наадаттан атыылыыллара.
Үйэ-саас тухары баай тойон кулутун атыылыыра да, кырбыыра
да. Оннооҕор өлөрөрө да көҥүлэ этэ.

114