Page 113 - Агабыт туьунан иьирэх тылынан

эбэтэр мамыһыай (бамыһыай) трико, сукуна уонна да атыттар
таҥныллар буолбуттара. Ити иннинэ сахалар тирии, түү (мех)
таҥаһы таҥналлара.
19-с үйэ бастакы аҥаарыгар улуус баай дьахталларыгар
ыарахан сыаналаах түүттэн, сукунаттан тигилибит мааны сон-
нор баар буолбуттара (шубы). Утуйар таҥас эмиэ ити нуучча
таҥаһыттан тигиллэр буолбута.
Киэргэл эмиэ уларыйбыта, холобур, үрүҥ көмүс киэргэл-
лээх таҥнар таҥас уонна да атын соҕурууттан тиэллэн кэлбит
үрүҥ көмүһү уонна алтаны саха уустара сатаан уһанар, туттар
буолбуттара. Кинилэр дьахтар киэргэлин, сөдүөкэ, ыҥыыр,
быһах угун киэргэлин уонна да атыны оҥорор буолбутта-
ра. Сахалар ол оҥоһуктара ырааһынан, оригинальнай орна-
менынан аатырара. Ити 18-с үйэ иккис аҥаарыгар, 19-с үйэ
бастакы аҥаарыгар ыһыах бырааһынньыга биллэрдик судур-
гу көрүҥнэммитэ, суолтата түспүтэ. Ол-бу тыыны, иччини
итэҕэйии мөлтөөбүтэ, ыһыаҕы ыһыыга ойуун кыырыытын
доҕуһуола мөлтөөбүтэ.
Ол сахаларга:
1) Сылгы сүөһү аҕыйаабытынан буолбута.
2) 1820 сыллаахха сахалар бары христианствоҕа киирэн
барбыттара, онон ойууннааһын кэм мөлтөөбүтэ. Хата фольклор
сайдан, кэҥээн испитэ. Кини классовай характердаммыта уонна
сахаларга нуучча фольклора киирэн барбыта. (Илья Муромец,
Добрыня Никитич, Соломон муударай, онтон да атыттар).
Саха сиригэр 1860 сыллаахха 373 тыһыынчаттан тахса
ынах сүөһү, 183 тыһыынча сылгы баара. 1891 сыллаахха 213
тыһыынча ынах сүөһү баар этэ. Сүөһү ахсаана итинник ач-
чааһына, Лена приискаларыгар ыраахтааҕы олохтоох адми-
нистрацията сүөһүнү наар бөдөҥүн талан, былаана суох өлөт-
төрүүтэ, үүрдэриитэ буолта. Ол түмүгэр сүөһү үүтү биэриитэ
аччаабыта, уҥуоҕунан кыратыйбыта, ахсаана аҥарынан көҕү-
рээбитэ. Оннооҕор атыыр оҕустары кытта илдьэн өлөрбүттэрэ.
1917 сыллаахха Саха сиригэр 483 тыһыынчаттан тахса ынах
сүөһү баара. 26 сыл устатыгар ынах сүөһү 2 төгүлтэн ордугунан
эбиллибитэ.
1916 сылга сылгы ахсаана 115 тыһыынча этэ. 1941 сылга
170 тыһыынча буолбута. Ынах сүөһү 1917 сыллааҕы таһымыт-
тан 1940 сыллаахха аччаабыта, эбэтэр 100 тыһыынчаттан эрэ
тахса ынах сүөһү баара. 1956 сылга Саха сиригэр 298 тыһыын-
ча ынах сүөһү баара, 144 тыһыынча сылгы баара.

111