Page 109 - Агабыт туьунан иьирэх тылынан

Саха тыла манна олохтоох норуоттар
тылларын кыайыыта
Тыл кыайыытыгар:
• сир оҥоһуута;
• сүөһү иитиитэ;
• сэриинэн кыайыы;
• норуот ахсаана элбэҕэ;
• тыл государственнай суолталаах буолуута;
• икки тылтан биирдэрэ ордук чэпчэки, судургу, имигэс
уонна да атынынан ордуктаах буолуута буолар.
Манна олохтоох норуоттары саха тыла кыайыытыгар
итилэртэн үгүстэрэ суох. Холобур сахаларга сир оҥоһуу-
та суоҕа, эбэҥкилэри, эбээннэри, дьүкээбиллэри сахалар
сэриинэн эмиэ кыайбатахтара, колония оҥорботохторо. Ута-
ры түспүттэри эрэ кыйдыыллара. Ахсаан өттүнэн өссө бастаан
аҕыйах этилэр, тыллара да государственнай буолбатаҕа. Ол
эрээри саха тыла кыайбыта, ол төрүөтүнэн манныктар:
• Сахаларга сүөһү, сылгы баар буолан аҥардас булдунан
олорор биистэрдээҕэр быдан тот этэ. Сүөһү продуктата баар
буолан ити биистэри саха бэйэтигэр таппыта. Кинилэр саха-
лартан сүөһү ылан сүөһү иитиитигэр үөрэммиттэрэ, сүөһүлээх
сахалар буолтара.
• Сүөһү ииттэр сахалар төрөөһүннэрэбулдунан олорор
биистэрдээҕэр быдан элбэх этэ. Сүөһү аһа-үөлэ баар буолан
төрөөһүн элбэҕин ааһан өлүү да быдан аҕыйах этэ. Инньэ гынан
төрөөһүнтэн өлүү аҕыйаҕыттан атын биистэр сүөһү ииттэн саха-
ларга кубулуйууларыттан саха ахсаан өттүнэн эбиллэн испитэ.
• Саха тыла маннааҕы бары биистэр тылларынааҕар ордук
имигэһэ, судургута, кыра оҕоҕо түргэнник өйүгэр түһүмтүөтэ
буолар. Холобур, саха тылын кыра оҕо атын тыллардааҕар икки
төгүл түргэнник баһылыыр. Саха тылын түргэнник баһылаабыт
атын биистэр оҕолоро кэлин тиийэн саха буолаллара.
• Экзогамия буолар. УУс, аймах иһигэр хаан уруурҕаһыы-
тыттан куотан...
Сахаҕа киһи өлүүтүн аҕыйаҕа: сүөһү аһа-үөлэ, сүөһү баар
буолан дьиэ-уот өттүнэн ордук усулуобуйалааҕа буолар.
Саха тымныы сиргэ үөһэЛенаҕа, тыаҕа (оттоон-мастаан,
ынах, сылгы ииттэн) олорбутун туоһулаан көрдөрөөччүнэн бу
саха бэйэтин тыла буолар, ол аата кини бэйэтин тылыгар баар
терминнэринэн буолаллар: хотуур, ходуһа, хотуур, хоруу, хо­
тон, дал, кыбыы, күрүө, хаһаа, атырдьах, атырдьах ыйа, балаҕан

107