Page 108 - Сэрии кэмин оҕолоро 2 кинигэ

НАЙАХЫ нэһилиэгэ

буоллаҕа. Биэс сыл устата инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан, икки хараҥаны силбэһин-
нэрэн Улуу Кыайыыны уһансыбыт тыыл үлэһит дьахтара этэ. Ол кэмнэргэ тоҥон-ха-
тан, сырата-сылбата быстан, күүһэ өһүллүбүт сэрии ыар сылларын содулуттан 15 сыл
суорҕан-тэллэх киһитэ буолбута.
Биирдэ ийэбитин кытта сэрии сьшларыгар тэҥҥэ эрэйи-кыһалҕаны эҥээринэн тэл-
сибит эдьиий Өлөксөөс кэлэн ыаддьыттаабыта. Эдьиий, кэргэнэ, оҕото-уруута суох
эдэркээн кыыс, кыһыҥҥы бытарҕан тымныыга 3-4 көлөнөн эр киһи курдук хас эмэ
көстөөх сиртэн от тиэйэр тургул үлэһит киһи эбит. Ол сылдьан ийэм кыыһын аһынан,
көмөлөһө барар түгэннэриттэн бииригэр отторо сууллубутун кыайан туруорбакка, куус-
туһан олорон ытаабыттар. Ону санаан, аастыйбыт баттахтаах күндү дьонум уйадыйан,
хараастан олороллорун кыайан тулуйбакка тахсан барбытым...
Эдьиийим Мухина Александра Захаровна — үлэ фронун кыттыылааҕа. Кини «Чка-
лов» холкуоска фермаҕа тас үлэһитинэн итинник үлэлии сырыттаҕына, военкомат
бэбиэскэтинэн Алдан Селигдаарыгар мас соҕотуопкатыгар ыҥырыллан үлэлээбитэ.
Эдьиийим ол ыарахан күннэрин маннык ахтара: «Маһы, тиити сирэйдээн, эрбээн,
охторон, долгучуоктаан, саһааннаан бэлэмниир этибит. Ол маспытын кыһыл көмүс
хостонор сиригэр ыытаары, тимир суол станциятыгар тиэйэн киллэрэрбит. Үлэлиир
усулуобуйа наһаа ыарахана. Сарсыарда 6 чааска турарбыт, киэһэ 8-9 чааска дьиэбитин
буларбыт». Ол сылдьан Кыайыы буолбутун истибитэ. Үөрэн да төһөнү үөрүөй? Хата,
эдьиийим кэлин кэргэн тахсан, биир кыыс оҕолонон, ийэ, эбэ толору дьолун билэн бу
сиртэн бараахтаабыта.
Биһиги Найахыбыт нэһилиэгэр, атын сирдэр курдук, сэрии сылларыгар хоргуйуу,
дьон өлүүтэ суоҕун тэҥэ этэ. Онно биир үтүөлээх киһинэн ол кэмнээҕи Найахы дьоно
барыта махтанар, сүгүрүйэр киһитэ, аҕам бииргэ төрөөбүт убайа, биһиги абаҕабыт Му-
хин Игнатий Игнатьевич этэ. Мин оҕо эрдэхпиттэн өйдүүрүм, абаҕам сорсуннаах со-
нордьут, байанайдаах булчут, баартаах балыксыт. Дьэ киэҥ көҕүс, мындыр өй, үөрэҕэ
суох киһи диэтэххэ, «сир быта» диэн кини этэ. Ол туоһулара туппут тутуулара, чугас
эргин суох бурдук тардар бадьыылата уонна хоргуйууттан дьону быыһаабыт үтүөтэ. Сэ-
рии буолбут сайыныгар дьонун-сэргэтин инники ыарахан олоҕун өтө көрөн, Халайха
диэн күөлү күһүөрү тыынан сылдьан, туонатын барытын бэлиэтээн, ыкса сааскыга
диэри туонатын бэйэтэ үктээн балыктатан, дьонун өлүүттэн быыһаабыт. 1942 сыллаах-
ха дьон быстаран барбыттар. Абаҕам ол саас чугас эргинтэн хамсыах айылаах дьону
мунньан, кэлин номоххо киирбит атыыр муҥханы тэрийбит. Эспит балыктара төгүрүк
кыра кэбиһиилээх от саҕа буолбут. Кириэскэ 8x7 холкуос ыскылаата хойуккааҥ-
ҥа диэри баара, ыскылаат аҥаара холобурдаах булуустаах этэ. Дьоммут кэпсииллэ-
ринэн, ол биир түһүүгэ кэлбит балык, дьоҥҥо түҥэппиттэрин таһынан, булуус улахан
аҥаарынан буолбут үһү. Сайынын онон аһылыктанан, оттоон-мастаан өлбөт тыын-
наммыттар. 1942-1943 сылларга кыһынын Алыһардаах диэн, улахан 3 муҥханан муҥха-
латар күөлгэ Найахы атын бөһүөлэктэрин, Нам Арбынын, Көбөкөнүн дьонун ыҥыран
көмүс хатырыктааҕы кэмэ суох хостоон, бу нэһилиэктэр дьонноро хоргуйан-быстаран
өлүүлэрэ улаханнык тахсыбатаҕа диэн, үрүҥ тыыннарын өрүһүйбүттэригэр хойук-
кааҥҥа диэри махтаналлара үһү.
Оннооҕор мин оҕо киһи биир түгэни өйдүүбүн. Кыһын. Кириэс арҕаа дьиэтигэр
эһэлээх эбэбит 3 уолларын дьиэ кэргэнинээн олороллор этэ. Биирдэ олох билбэт дьо-
нум киэһэ муостаҕа от тэлгээн ыпсыыската суох сыталлар. Биир суп-суон киһини өйүү
сылдьаллар. Ийэбиттэн ол түгэни ыйыппыппар: «Ээ ол абаҕаҥ Кынаачай муҥхатыгар
кэлбит дьону өйдүүгүн. Ол эмис диир киһиҥ аччыктаан, иһэн хаатбыт барахсан баа-
ра», — диэбитэ.
«Сэрии сут сылларыгар сүүһүнэн киһини хоргуйан өлүүттэн быыһаабыт, өрүһүй-
бүт, дьоҥҥо үтүөнү оҥорбут киһи ахтыллыбакка хаалара саха дьонугар аньыыта бэрт,
кэнчээри ыччат дьоҥҥо кэпсэлгэ сырыттын, үйэ-саас тухары үтүө аата умнуллуба-

104