Page 109 - Сэрии кэмин оҕолоро 2 кинигэ

НАЙАХЫ нэһилиэгэ

тын», — диэн абаҕам үтүөтүгэр сүгүрүйэн, сэрии, үлэ бэтэрээнэ Мухин Петр Егорович
«Кыымн а кыым, төлөҥҥө төлөн буолан кыттыһан» кинигэҕэ суруибута. • •
Ити кинигэҕэ «Нэһилиэгим, дьонум туһа диэн олорбута» диэн ыстатыйа бу биһиги
аҕабыт Мухин Петр Игнатьевич туһунан. Аҕам Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин саастыьыаа-
ҕа, олоҕун даҕаны кини ыйбыт суолунан оҥостубута. Саҥа олох арҕаһыгар олорсон,
нэһилиэгэр тэриллибит холкуоска дьонун аҕытаассыйалаан киллэрэн, 16 сааһыттан
суот туорааҕын тардан, дьон-сэргэ хараҕын далыгар киирбитэ. Онтон ылата саҕалам-
мыта аҕам номоххо киирбит салайааччы буолбут дьылҕата: буҕаалтар, биригэдьиир,
сэбиэт бэрэссэдээтэлэ, холкуос бэрэссэдээтэлэ.
Аҕам төрөөбүт түөлбэтин дьиҥнээх патриота этэ, нэһилиэгэ үүнэ-сайда турарыгар
элбэх сыратын биэрбит киһи. Чахчы да олох, үлэ уустук оскуолатын ааспыт сатабыл-
лаах салайааччы буолан, дьон-сэргэ убаастабылын ылыан ылбыта. Киһи сөҕөр эрэ,
ликбиэһинэн эрэ үөрэхтээх Мухин Петр Игнатьевиһы холкуостар бөдөҥсүйүүлэригэр,
4 кыра холкуос холбоһон, «Сталин» холкуос буолуутугар бэрэссэдээтэлинэн талбытта-
рын. Бу улахан итэҕэл, убаастабыл бэлиэтэ этэ. Чугас эргин ким эмэ баара эбитэ дуу,
4 төгүл нэһилиэк сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн (билиҥҥинэн нэһилиэк аҕа баһылыга)
талыллан үлэлээбит киһи? Аҕам сэбиэт бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбит сььлтарын сы-
ныйан-сылыктаан көрдөххө, дойдуга, норуокка тосту уларыйыылар эбэтэр ыарахан,
күһэҥэ быстар, үрүҥ тыын өлбөөдүйэр күннэригэр биһиги аҕабытын нэһилиэгин дьо-
но итэҕэйэн-эрэнэн үлэлэппиттэр эбит. 1939 сыллаахха Өспөх нэһилиэгэр «Кыһыл
сындыыс» холкуоска суотчуттуу олордоҕуна, сатайар үлэҕэ дьоҕурдааҕын билэн, оро-
йуон салалтата сэбиэт бэрэссэдээтэлинэн анаабытын, Өспөхтөр үөрүүнэн ылыналлар.
Ити саҕана алаастарынан бытанан олорор ыаллары биир сиргэ түмэн бөһүөлэктээһин,
бастакы улахан тутуулар, типовой хотоннор тутуулара саҕаламмыт. Үөрэҕэ суоҕу үөрэх-
тээһин, ыраас, чэбдик олох иһин охсуһуу — культурнай революция — күүскэ барар
кэмэ эбит. Ити үлэлэри сэбиэт бэрэссэдээтэлэ иилээн-саҕалаан ыытара диэн Өспөх-
төн төрүттээх ытык киһи Ильин Николай Иванович ахтара. 1942 сььтлаахха аҕабын
Найахыга сэбиэт бэрэссэдээтэлинэн анаабыттара. 1942 сыл — сэрии саамай кырык-
таах сыла, сэриигэ дьон бастыҥа баран, тыылга киһи таныктааҕа хаалбатах, сут-ку-
раан дьыбардаах, харах уулаах, ыар кэм этэ. Ону өрө тэбэн, актыыбын көмөтүнэн
нэһилиэгин дьонун көҕүлээн, Найахылар бастыҥнар кэккэлэригэр сылдьыыларыгар
сэбиэт бэрэссэдээтэлэ Мухин П.И. оруола баара чахчы. Ити үлэлии олордоҕуна, 1943
сыллаахха сэриигэ ыҥырыллан барар, илиҥҥи фроҥҥа 1946 сылга диэри сулууспа-
лыыр. Армияттан эргиллэн кэлэрин кытта 1947—1950 сс. Найахыга эмиэ сэбиэт бэ-
рэссэдээтэлинэн үлэлиир. Ол сыллары Ильин Н.И. маннык ахтар: «Оччолорго кыра
холкуостары бөдөҥсүтүү, киин нэһилиэктэри тупсарыы, суол-иис оҥоһуута, ардыгар
сут-кураан дьыллар эргийэн аата-ахсаана суох үлэлэр үтүрүйэллэр. Петр Игнатьевич
үтүө суобастаахтык үлэлээн, Найахы нэһилиэгин үүнэригэр, салгыы сайдарыгар бары
күүһүн-уоҕун биэрбит киһи». Төрдүс төгүлүн 1969 сыллаахха ананан үлэлээбитэ. Аҕам
50 сыл салайар үлэҕэ нэһилиэгиттэн харыс да халбарыйбакка сылдьан үлэлээбитиггэн
быһа тардан суруйдум. Кини ханнык да үлэҕэ дириҥник хорутан, киэҥ көҕүстээх,
тэрийэр дьоҕурдаах салайааччы буолан, дьон-сэргэ билиниитин ылбыт, чахчы да На-
йахытын туһугар олорбут, үлэлээбит киһи.
Дьоммут көлүөнэлэрэ — улуу көлүөнэ. Туох да диэн, тугу да этэн кинилэр сэрии
сылларыгар көрсүбүт өлүүлэрин-сүтүүлэрин, эрэйдэрин-муҥнарын, аас-туор олох-
торун кээмэйдиир, сыана быһар кыах суох. Ону бэйэлэрэ билэн бардахтара — кыах
быстара, күүс өһүллэрэ, чугас киһини сүтэрии диэн тугун билбит, өлөр-тилтэр икки
ардынан хараҥаҕа харбыатаспыт, улуу Кыайыыны уһансыбьҥ аҕа саастаах көлүөнэ.
Билигин ол көлүөнэ Мухиннар оҕолоро — эйэлээх олоҕу тутуспут, ханна да буолтун
бэйэлэрин суолтарын-иистэрин хаалтарбыт, үлэттэн дьолу булбут көлүөнэ.
Убайым Мухин Василий Васильевич — сэрии сьыларын оҕото, сэрии тулаайаҕа.
Уонунан сььлтарга Саха сиригэр ниэби-гааһы көрдүүр экспедицияҕа сьыдьыбыт аҕы-

105