Page 76 - Сэрии кэмин оҕолоро 2 кинигэ

МҮРҮ нэһилиэгэ

атларыйан, ийэбит барахсан сэллик ыарыыга буулаппыта уонна 1950 сыл сайын от
ыйыгар баара эрэ 39 сааһыгар олохтон барбыта. Онон биһиги дьиэ кэргэнтэн сут хабыр
тыыныгар хаарыйтаран 1944 сыллаахха өлбүтүнэн төрөөбүт оҕону уонна 1946 сыллаах-
ха төрөөн баран батгараатыгар өлбүт Ильяны, эһэбитин, ийэбитин киллэрэн туран,
барыта 6 киһи суох буолбута. Онон дьоммут ыал буолан 9 оҕоломмуттарыттан үһүө эрэ
хаалбыппыт. Төрөппүттэрбит туһунан ахтан аастахха, ийэбит, ыал улахан оҕото буолан,
саталлаах-дьаһаллаах, иистэнньэҥ бэрдэ, элбэх кэпсээннээх-ипсээннээх, күлбүт-үөр-
бүт үтүө майгылааҕа үһү. Билэр дьон ахталларынан, этэрбэсчит ааттааҕа эбит. Ам-
паардаах мааны ыатлара, ыраах таһаҕаска барааччылар айаҥҥа кэтэр этэрбэстэрин
киниэхэ кутуу чэй, хамса табах манньатаан тиктэрэллэр үһү. Маайа тикпит этэрбэһэ
ууну өтүппэт, көтүллүбэт чиҥ сииктээх диэн ордук айанньыттар махтанатлар эбит.
Ийэбит иистэнньэҥ, аҕабыт сирэйэ-хараҕа суох үлэһит буоланнар, ыатлар туох да иҥэ-
дьаҥа суох үөрүүнэн дьукаах оҥостор эбиттэр. Аҕабыт наһаа оҕомсох этэ. Сарсыарда
ким-хайа иннинэ эрдэ туран, оһох оттооччу кини, ол сыламыгар ыат уһуктубут оҕотун
араастаан таптыы-таптыы таҥыннарааччы кини. Мээнэҕэ да Баһылайкааннаах уоллара
Кыһычча оҕо сыддьан кини ол тараҥнатарын суохтаан: «Хаамыылаахпыт ханна барда,
киирэн кэлэрэ да үчүгэй этэ», — диэ дуо? Аны дьиэ тас үлэтин толоруу эмиэ кини
эбээһинэһин курдуга. Хойут, биһиги улаатыыбыт саҕана да, хас сыл аайы элбэх ыалга
көһө сылдьан кыстыырбыт. Онно биир да ыал аҕалара мас мастаһан. ойбон алларан
көмөлөспүттэрин өйдөөбппүн.
Ийэбит өлбүтүн кэннэ үөрэҕэ суох, сылгыһыт аҕабыт, төһө да сааһырбыт кырдьаҕас
киһи буоллар, биһигини, үс оҕотун, балтыбыт үһүгэр сылдьара, эбиитин диэбит курдук
иринньэҕэ, ыспакка иитэн, үөрэттэрэн киһи-хара онортоон, күн бүгүнүгэр диэри дьон
тэҥинэн үөрэхтэнэн, дьиэ-уот тэринэн, оҕолонон-сиэннэнэн сири бааһырда сылдьар-
бытынан махталбыт муҥура суох. Биһиги курдук тулаайахтарга интэринээтинэн босхо
аһатан-таҥыннаран, үөрэтэн-иитэн күн-ый буолбут сэбиэскэй былаас өҥөтүгэр биһи-
ги көлүөнэ барыта тыыннаахпыт тухары сүгүрүйэр.
Бэйэм туһунан кылгастык аҕыннахпына, ийэм барахсан тыыннааҕар наһаа окку-
раҥым иһин кыайан үөрэниэ суоҕа диэн оскуолаҕа биэбэтэх. Онон кини өлбүт сылын
күһүнүгэр тоҕуспар «ньуул» кылааска үөрэнэ киирбитим. Биэс уонус сылларга төһө да
олох көнөн бардар, холкуостаах олоҕо тупсан кэлбэтэҕэ. Син биир хамнас суоҕа, арай,
сыл бүтүүтүгэр үллэстэр дохуот эрэ арыыйда эбиллибитэ. Онно да элбэх үлэһиттээх
ыал арыычча өрө тыыммыта буолуо. Биһиги соҕотох үлэһит аҕабыт наһаа кыһамньы-
лаах, сааһын тухары наар сылгыны кытта эллэспитэ бэрт буолан, Тэбииккэ бастыҥ
сылгыһытынан биллэрэ. Онон сыл түмүгэр ардыгар убаһанан бириэмийэлэнэр этэ.
«1941—1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээллээҕэ,
1954 сыллаахха ССРС НХСБ Үрүҥ Көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыта туоһулуур.
Кини 1888 с. төрүөх уонна аҥаардас ийэҕэ иитиллэн кыра эрдэҕигтэн ыалларга хам-
наччыт уол эбитэ үһү. Бэйэтэ ахтарынан, киһини өйдүүр буолуоҕуттан ат үрдүгэр
төрөөбүт курдугум диирэ. Ол үөрүйэҕэ бука көмөлөспүт буолуохтаах. Биир дойдулаах-
пыт оҕо сылдьан биир сыл үөрэҕиттэн тохтоон аҕабытыгар көмө сылгыһыт буолбут
суруйааччы Николай Босиков «Алааһым оҕонньотторо» диэн кэпсээннэрин кинигэ-
тигэр: «Мин хара дьоруо аггаах Хаамыылаах Ылдьааны кытта кини сылдьар үрэхтэ-
ригэр тахсыһан, көрөр-истэр, биэбэйдиир сылгыларын үөрүн билсибитим. Сылгылар
Ылдьааны олох ыраахтан билэллэрэ уонна «бу ханна сылдьаҕын» диэбиттии утары кэ-
лэллэрэ. Хаамыылаах Ылдьаа, соччо элбэх саҥата суох бэрт мындыр, туох баҕарар
суолун эндэппэккэ билэр, хаһан сылдьыбытын, хайа диэки барбытын чуо быһаарар
киһи этэ. Онон сыыһа-халты сылдьыбакка, халтай күнү бараабакка сылгылар ханна
тохтообуттарын Ылдьаа ону көрө сылдьар курдук билэрэ», — диэн иһирэхтик ахтар.
Кырдьыга да, ат сигилитин-майгытын билэр, сырыыны-айаны кыайар буолан, сэрии
инниттэн үс төгүл Ааллаах Үүн курдук күһүн баран баран саас эрэ эргиллэр аакка
киирбит ыраах айаҥҥа сылдьыбыт. Ол иһигэр, бүтэһигин 1942—1943 сс. наар сылгыга

72