Page 180 - Неизвестное название

ТОЙОН МҮРҮ ААРЫГЫРАР ААРТЫКТАРА
Онтон бу алааска үҥкүрүйэн, күөлэһийэн ааттардаах түөлбэлээх, 9 дьохсоот тумуллаах,
үөскээбит, Эбэ былыргытын, өбүгэ саҕаттан 10 улахан уонна 55 сатыы киһи сылдьар, от-мас
кэлбит үһүйээннэрин, кэпсээннэрин элбэхтэ ис- тиэйэр аартыктардаах.
тибит, кини туһунан айанньыттар, чинчийээч- Ол улуу туоналар, тоҕойдор, тумуллар, аа-
чилэр кинигэлэрин дириҥник үөрэппит Николай та-ахса суох арыылар бука бары анал ааттаах-
Алексеевич Орлов суруйарынан, Эбэ күөлэ ула- тар-суоллаахтар. Олору барыларын эридьиэстиир
хан уута 15 үөстээх, муҥхалыыр 55 туоналаах, санаам суох. Улуу Эбэ сүрүн-сүрүн аартыктарын,
оттонор 65 арыылаах, барыта уутун таһыма тумулларын, тумустарын, уутун улахан үөстэ-
намтааһыныттан уонна үрдээһиниттэн тутулук- рин, арыыларын, үрэхтэрин төһө билэрбинэн, ис-
танан 70-80-ҥа диэри уларыйа турар ахсаан- тибиппинэн, үһүйээннэргэ, номохторго олоҕуран
наах арыылардаах. Мүрү бэйэтэ 14 көлүйэлээх, уонна сурукка киирбиттэринэн сирдэтэн, түмэн
18 күөллээх, алаас иһигэр баар 61 тус-туспа ааҕааччыбар кэпсииргэ холонуом.

МУОСТАЛААХ ААРТЫК
Бороҕон улууһун соҕуруу нэһилиэктэрэ да күн куйуурун күөлүгэр уган баран, биир бук-
былыр-былыргыттан Улуу Эбэҕэ киирэр аартык - куйуунан ыган оттору-мастары, бадарааннары,
тара Муосталаах аартык диэн аатынан биллэр. үөннэри-күрдьэҕэлэри, туох кэлбитин олоччу, сол
Манан 1996 с. Лена - Мүрү магистральнай уу түөрэй мастары холбуу биирдэ сүгэн дьиэтигэр
ситимин турбата Эбэҕэ киирбитэ. таһаарара ахтыллар. Бэйэтэ сэһэҥҥэ этиллэрин
Түҥ былыр бу аартыгынан өбүгэбит Ма- курдук улахан, бөдөҥ-садаҥ уҥуохтаах, аргыдал
йаҕатта Бэрт Хара бу дойдуга балыктыы, куйуур- бэс саҕа эбэтэр куобаҕы талгыатыгар иилимми-
дуу тиэстэрэ эбитэ үһү. Үһүйээҥҥэ Бэрт Хара тин кэннэ көрдөххө, көмнөхтөөх-хаардаах чаллах
Тойон Мүрүгэ куйуурдаан, туулаан, балыктаан мае курдук буолан көстөрө эбитэ үһү. Кини олус
аһыыра диэн кэпсэнэр. Кини икки тиит чөҥөчө- күүстээх, күүһэ оччо эбит диир гына ким даҕаны
гүн ыпсары наарбалаан түөрэй оҥосторо. Хайа чинчилээн муҥурун булбатах киһитэ эбит.

ҮҺҮИЭЭННЭР, НОМОХТОР
Бэрт Хараҕа биир кэмтэ аат-суол ааттаан, анаан owocmou Хаюалас мунлур тойоно Тыгын
сэриилээх, бэрт дъонноох, уолаттардаах, ыыр биэлээх тахса сылдъыбыта биллэр. Кинилэр диэ-
тэх дъон, Тойон Мүрүгэ ураһанан түһэн, сайынлнлы кэмюэ үтүө ыһыах оюорон, Бэрт Хараны
ын'ъеран күндүлээбитэ буолан албыннаан тутаары, өлөрөорү окостон баран олус бэрдиттэн,
быһыйыттан, бэргэниттэн дьулайан төннүбүттэрэ эбитэ үһү.

КЫҺЫЛ СЫЫР ААРТЫГА
Муосталаах аартык арҕаа өртүнэн сэргэстэһэ ра биллэр. Иккиэн да аатырбыт араас бэйэлээх
Эбэҕэ Кыһыл Сыыр аартыга түһэр. Билигин ма- айанньыттар, экспедициялар аарыгыран айан-
нан соҕуруу нэһилиэктэр уонна улуус киинин наабыт аҕай улуу аартыктара.
олохтоохторо Бороҕонтон тахсан Аллараа-Бэс- Олортон бастакыта Дьокуускайтан Буор
тээҕи кытта сылдьыһар сүрүн суоллара. ыларынан тахсар аатырбыт Буобура суола.
Кыһыл Сыыр аартыгынан 1820 с. Ферди­ Бу суол улуу Өлүөнэ өрүстэн үөһэ тахсар
нанд Врангель хотугу экспедициятын чилиэттэрэ аартыгын адьас анныгар айанньыттар үөһээт-
киирэн, Эбэни илин өртүнэн эргийэн, Бороҕон тэн киирэн, алларааттан тахсан иһэн, суол
улууһун киинигэр Томторго кэлбиттэрэ. Экспе­ иччититтэн үчүгэй айаны көрдөһөн эбэтэр
диция чилиэттэрэ оччотооҕу Бороҕон улууһун этэҥҥэ айаннаппытыгар махтанан кымньыы-
кулубатыгар, Саха сиригэр бэйэни салайыныы ларын бэлэх биэрэн ааһаллара эбитэ үһү. «Ол
бастакы тэрилтэтин Степной Думаны тэрийбит улахан бугул саҕа буолан үллэйэ сытарын
уонна салайбыт Иван Емельянович Мигалкиҥҥа адьас соторутааҥҥа диэри көрөрбүт. Ону
тохтоон, хонон-өрөөн, Мүрү Эбэни көрөн-истэн, кырдьаҕастар, илиилээх таарыйыа, тьпгырах-
үөрэтэн, сурукка түһэрэн ааспыттара биллэр. таах тыытыа суохтаах диэн, үөрэтэллэрэ,
Былыр Уус Алдан улууһун сирин-уотун сэрэтэллэрэ», - диэн бэлиэтиир Иван Васи­
нөҥүөлээн, Саха сирин хотугу уонна илин улуус- льевич Гоголев - Бурҕас «Бороҕон улууһун
тарыгар таһаҕаһы таһар 2 дьаам суола ааһа- Сабарайдара» диэн кинигэтигэр.