Page 183 - Неизвестное название

Итинтэн салгыы бу Улуу Эбэ орто халдьаа- Оттон Мүрүгэ Күрэһэр тумуһуттан арҕаа
йытыгар үтэн киирбит сыгынньах үрдүк тумул диэки Эбэ халдьаайы сыырын үрдүгэр, селькор
түҥ былыргы аата Күрэһэр тумула диэн эбит. Иннокентий Прудецкай ((Ленинской тэрийээч-
Билигин Батыйа тумула, Радио тумула диэнинэн чи)) хаһыат 1991 с. балаҕан ыйын 28 күнүнээҕи
биллэр.
Дьиҥэр, былыргы өбүгэ саҕаттан тыыннаах
тиийэн кэлбит Күрэһэр тумулун төрүт аата тон­
ной, үйэтийиэн наада этэ.
Эбэ илин, Кэрэхтээх тумулуттан саҕа-
лаан Кунньалаата тумулугар диэри, ону ааһан
Томторго тиийэ бэрт элбэх кэрэхтээх, куочайдаах
тииттэр олох соторутааҥҥа диэри бааллара диэн
Мүрү кырдьаеас олохтоохторо бары этэллэр. Сэ-
һэн Бол о «Лиэнэҕэ нуучча кэлиэн иннинэ саха
олоҕо» диэн кинигэтигэр кэрэх туруоруу туһунан
сиһилии сырдатар. Онтон быһа тардан билиһин-
нэриим.
«Кэрэҕи ... араас суол ыарыыга, өлүүгэ, сэл-
лик, харах ыарыыта, киһи өлүүтүгэр-сүтүүтүгэр,
киһи-сүөһү иннигэр бэриммэтэх абааһыга аат-
таан сүөһүнэн туттан, алгыс алҕаан, тойук туо-
йан, ас бэлэмнэтэн, остуол туруоран, аар-баҕах
анньан, сэргэ туруоран, салама баайталаан,
кутаа оттон, ойуунунан-удаҕынан кыырдаран,
кэрэх туруортараллара биллэро.
нүөмэригэр суруйарынан, сэрии иннинэ уонтан
тахса кэрэхтээх, куочайдаах тииттэр турбуттара
эбитэ үһү. Олортон күн бүгүн соҕотох куочай­
даах мае ордон турар. 90-с сыллар ортолоругар
Куочайа, Туорай маһа, тиит үөһэ ачааҕын икки
ардынан мутукка кэтэрдиллэн турара баар этэ.
Ону мин да көрбүтүм. Кини синньигэс баһа-тум-
са үөһэ диэки чонойбут уонна соҕуруулуу арҕаа
диэки хайыспыт этэ. Итиннэ өссө биири эбэн
эттэхпинэ, бу мастан Чомчоҕойго диэри улуу
ойуун Баҕырыынньа айата тардыллан турар диэн
кэпсииллэрин истибит, билэр дьон бука аҕыйаҕа
суох буолуохтаах.
Ол аата түҥ былыр бу сиргэ ытык өбүгэлэр-
бит ыарыы-сүтүү суолун төрдүн бүөлүүр, үөһэ
айыыларга бэрик-туһах биэрэр, ытык сиэри-
туому толорор, хараанныыр, ырааҕынан тумнан
ааһар ытык сирдэрэ эбит. Дойдубут барахсан
оччотооҕу олохтоохторо алаастарын иилии эр-
гийэ сытар сыгынньах халдьаайыларыгар, баа-
раҕай тиит мастарынан саба үүнэн турар куула
эргиирдэригэр, халдьаайы үгүс элбэх үтэн киир­
бит ньургуһуннаах тумулларыгар, элбэх арыыла-
рыгар, күөлүн үөстэригэр уонна сыһыыларыгар
уустаан-ураннаан тураннар хас биирдиилэригэр
аат-суол быспыттара. Олор элбэх хаары-самыы-
ры үрдүлэригэр түһэрэн, үтүмэн үгүс үйэлэри
уҥуордаан баччаҕа тиийэн кэллэхтэрэ.
«Билигин биһиэхэ биллэринэн Мүрү Эбэҕэ
365-кэ тиийэр араас аат-суол баара биллэр»,
- диэн суруйар кыраайы үөрэтээччи Дмитрий
Семенович Андросов - Сэһэн «Тойон Мүрү»
диэн кинигэтигэр. Улуу Эбэ киэҥ иэнигэр иҥэн
сылдьар ити ааттары билигин барытын «билэ-
бин» диир киһи, бука, суоҕа буолуо. Биһиги,
Кэрэхтээх тумустан Бороҕон көстүүтэ