Page 185 - Неизвестное название

КУННЬАЛААТТА, ЧААРЫАС ТУМСА
Эбэ бу диэки баар арҕаа тумулларыгар са диэн ааттыыллара дииллэр. Кырдьык, бу ту-
өбүгэлэрбит сыста сытар сыһыыларын, үөс муһаҕы ойоҕоһуттан көрдөххө, чооруос чыычаах
күөллэрин ааттарын биэрбиттэр. Ол курдук, тумсугар маарынныырын иһин эттэхтэрэ буолуо.
манна бааллар Бүлтээйи тумула, Быһаҕас ту- Сабарай Тумса (Чомчоҕой арҕаа өттө), Хаҥыл-
мула (Томтор бөһүөлэгин арҕаа өттө). Илин лыалаах Тумса (Чомчоҕой соҕуруу өттө), Ха-
өттүнээҕи айаҕа Кунньалаатта дэнэр, Хараҕа тырык Быһыт тумса, Бүөр күөл тумса (Кыһыл
төрдө. Салгыы бу тумус соҕуруу өттүгэр үтэн сыыр хоту өттө), Кыһыл сыыр тумса - манан
киирбит тумуҕаһы Лаабыс дэнэр. Бу тумуһах Кыһыл сыыр аартыгынан Эбэҕэ киирэр суол
үөһэ өттө киһи соруйан оҥорбутун курдук түһэр. Онтон салгыы муосталаах аартык тумса.
көнө, хаптаҕай хонуу. Кырдьык, лаабыс кур­ Манан билигин Өлүөнэ - Мүрү уу магистралын
дук. Былыр бу тумуһахха Сүүрдээх Дүпсүнтэн турбата киирэр. Чараҥ бөһүөлэгин үрдүнээҕи
төрүттээх Тиит Буурай бухатыыр Тойон Мүрү тумул Дүлүҥ үҥкүрүтэр дэнэр. Итинтэн салгыы
киэркэйэн, көҕөрөн, чэлгийэн турдаҕына кии- Буочара тумула. Бу Буочара үрэҕэ Эбэҕэ түһэр
рэн, лаабыс тумуһах үрдүттэн, Эбэтин киэҥ төрдүн илин өттө. Итинтэн хоту диэки күөлгэ
киэлитин көрөн уонна кини мүөттээх салгы- үтэн киирбит үрдүк хонуу Кырдал тумус дэнэр,
нынан дуоһуйа тыынан, сынньанан тахсара үһү диэн суруйар Д.С.Андросов - Сэһэн «Тойон
диэн үһүйээн баар. Лаабыс тумуһаҕы Мүрү Эбэ Мүрү» диэн кинигэтигэр. Дмитрий Сэһэн кини-
былыргы олохтоохторо сороҕор Чаарыас Тум- гэтин салгыы ааҕыах.
ААТЫРАР АРЫЫЛАР
«Тойон Мүрү былыр уута уола илигинэ нуу буолан сүттүлэр. Билигин Мүрү Эбэҕэ төһө
үгүс дириҥ да, чычаас да уонна кыра, улахан тумул арыылар баалларын чопчу этэр уустук
үөстэрдээҕэ. Ол үөстэргэ былыргы олохтоохтор буолла. Ол үгүс арыыларыттан сорохторо ман-
хас биирдиилэригэр аат-суол биэрбиттэрэ. Ол ныктар: Сэдэгэр арыы (Тарыҥнаах Атах уонна
үгүс үөстэртэн билигин, кураан дьыллар дьай- Сэдэгэр үөстэрин икки ардыгар сытар Эбэ саа­
ыыларыттан Эбэ күөлэ уолан, үгүстэрэ сүттүлэр, май улахан арыыта, уруккута Оҕуруот арыыта,
хонуу буоллулар. Олортон сүрүн өттүлэрэ ман- билигин ипподром арыытынан ааттанар). Урут
ныктар: Тарыҥнаах Атах (Эбэ күөлүн илин аан маҥнай Бороҕон улууһугар манна хорту-
баһыгар, Сэдэгэр арыы илин өттө ааттанар), Сэ- оппуй олордо сылдьыбыттара диэн үһүйээн
дэгэр үөһэ (Сэдэгэр арыытын икки ардыгар сы­ баар. Ол иһин Оҕуруот арыыта дии сылдьыбыт-
тар), Тураахай үөһэ (ипподром арыытын арҕаа тар. Онтон салгыы Тураахай арыы; Уулаайы
өттө), Мөккүөрэй үөһэ (Мөккүөрэй арыытын ой- арыы (Тураахай арыы соҕуруу Өттүгэр сытар),
оҕоһо), Кубалаах үөһэ (Кубалаах арыы ойоҕоһо), Намтаҕар арыы (Уулаайы арыы арҕаа өттүгэр
Сүүнэ уута (Сүүнэ арыы хоту өттө), Уһун Дьа- сытар); Сүүнэ арыы; Кубалаах арыы; Көрдүгэн
ра (Намтаҕар арыы соҕуруу өттө), Эрбэһиннээх арыы (Майаҕас анныгар сытар), икки сэргэлээх-
үөһэ (Хатыҥ сыһыы анна), Болуон үөһэ (Бо- тэр уонна икки үктэллэр сэргэстэһэ сыталлар;
роҕон сэлиэнньэтин арҕаа өттүнэн Хара арыыга Сыгынньах арыы (Бүөр Күөл арҕаа өттүгэр сы­
диэри), Кыргыдай үөһэ (Эбэ саамай улахан үөһэ), тар); Баҕа арыыта; Эрбэһиннээх арыы (Хатырык
Халтаҥ үөһэ (Сабарай Тумсун үөһүттэн куулаҕа быһыт арыыта); икки Хаҥыллыалаахтар; Хара
Араҥаска тиийэ барар), Маҥан үөс Томтор арҕаа арыы (Хаҥыллыалаах арыылар илин өртүлэри-
өттүттэн Хараҕа төрдүгэр тиийэ барар уонна да гэр сытар); Хардырҕай арыы; Түөлбэ арыы (Са­
атын үгүс үөстэр бааллара биллэр. Кинилэр ки- барай тумсун хоту өттүгэр сытар); Хатьпг арыы
стэлэҥнэрин, үһүйээннэрин билэр киһи аҕыйаан (Бүлтээйи аннынан сытар).
турар. Былыр Мүрү Эбэ толору уулаах эрдэҕинэ Мүрү Эбэ үгүс элбэх тумул арыылардаах. Бу
дьоҥҥо-сэргэҕэ биллэринэн 44 арыылардааҕа тумул арыылар айылҕа дьайыыларыттан уонна
диэн кэпсээҥҥэ сылдьар. Бу арыылар Эбэ ула­ уһун курааннартан күөлэ уолуутуттан, отто-
хан уонна аччыгый үөстэрин икки ардыларыгар нор ходуһаларга кубулуйан, ахсааннара аҕый-
хойуу хомуһунан төгүрүтүллэн сыталлар». ыыллар, сорох сирдэринэн саҥа тумул арыылар
Мүрү Эбэ күөлэ сотору-сотору түһэн ааһар үөскүүллэр. Тумул арыылартан саамай улахан-
кураан сайынтан улаханнык уолан уонна чычаа- нара уонна үрдүктэрэ Мындааба тумул арыы буо-
һаан, үгүс тумул арыылара уонна арыылара хо- лар. Эбэ былыргы олохтоохторо бу арыы үрдүгүн