Page 55 - Неизвестное название

БОРОҔОН ДЬУОРТУ БЭҺИС ҮЙЭТЭ

Тыл үөрэхтээхтэрэ этэллэринэн, хайа баҕа- есть звук «Б» которого нет ни в одном тюркском
рар норуот тыла биир сомоҕо, үйэлэргэ уларый- языке, кроме как у якутов. Это говорит о том, что
бат бигэ киэптэнэн олоҕуруор диэри үтүмэн үгүс первыми от общетюркского корня (пратюркско-
үйэлэр ааһаллар. Саха билиҥҥи тыла сааһыла- го языка) оторвались башкиры и якуты. И вот
нан, дьапталлан үөскүүрүгэр араас түүр, мон­ это «Һ», которое было в пратюркском языке, они
гол, тоҥус, манчжур тыллара кыттыбыттара. унесли с собой и сохранили.
Биллиилээх тыл үөрэхтээҕэ Е.И.Убрятова су- Я, как ученый языковед, это подтверждаю.
руйарынан: «...в формировании якутского язы­ Потому что, по законам языка каждый язык стре­
ка глубокое воздействие оказали эвенкийский мится к тому, чтобы ему было легче. В любом язы­
и какой-то монгольский язык. При этом «про­ ке есть закон экономии в языке. Точно так же язы­
исходит постепенный переход монголов и эвен­ ку очень сложно когда в нем одни глухие звуки. А
ков на якутский язык и постепенная утрата ими наше «Һ» является глухим. Значит «Һ» является
собственных языков. В конце этого периода, со­ древним явлением. Оно не может быть новообра­
впавшего с установлением в якутском языке ныне зованием. Это противоречит законам языка. Это
действующих законов гармонии гласных, образо­ старое, может быть самое древнее время. Время
вались два основных его диалекта - так называе­ когда наши предки откололись от общетюркского
мый «окающий» и «акающий» на территории рас­ корня. Ученые доказали, что были хунны, которые
селения оякученных монголов». [Убрятова Е. И. говорили «һ» (һунну), во времена которых прои­
Опыт сравнительного изучения фонетических зошло великое переселение народов. Возможно в
особенностей языка населения некоторых рай­ эти времена якуты уходили на север. А башкиры
онов Якутской АССР, С. 12]. Оттон профессор пришли сюда и сохранили этот древний звук. По­
С.Е.Малов саха тылын фонетическай уратыла- тому что, их языки не испытали влияния других
рын Орхон түүрдэрин тыла үөскүөн иннинээҕи языков. Так как, в силу удаленности их террито­
тыл диэн быһаарбыта. Кини саха тылыгар: «... рий проживания они жили более изолированно,
больше древних языковых факторов, чем в дру­ чем другие тюрские народы».
гих тюрских языках - фактов полуторатысячной Оттон күн бүгүн учуонайдар, түүр билиҥҥи
давности, именно в этом смысле его следует счи­ тылларыттан саамай кырдьаҕастарынан саха уон­
тать одним из древних тюрских языков», - диэн на чуваш тылларын билинэллэр. Бу тыл л ар түүр
суруйар. [Малов С. Е. Якутский язык и его от­ тылын түҥ былыргы элеменнэрин илдьэ сылдьар
ношение к другим тюркским языкам, С. 63-64]. уратылаахтар. Биллиилээх тюрколог С.Е.Малов
Биллиилээх учуонай ити суруйуутун Баш­ түүр тыллара өссө б.э.и. V-c үйэттэн баалларын
кортостан республикатын наукатын үтүөлээх ыйбыта. «...тюркские языки в настоящем их, из­
үлэһитэ, ф.н.д., профессор, РИА Уфа куорат- вестном нам, составе и теперешней конституции
тааҕы научнай киинин историяҕа, тылга уонна были за несколько веков до нашего летоисчисле­
ния, веков за пять!» - диэн суруйар. Кини түҥ
былыргы тыллар диэн маҥнай үөскээбиттэринэн,
саастарынан буолбакка, наукаҕа сабаҕалаан таһаа-
рар тыл былыргы чахчылара (дорҕооннор, форма-
лар эҥин) ордук элбэхтик сөҥөн сылдьалларынан
быһаарыллар диэн тоһоҕолоон бэлиэтээбитэ. Оттон
наукаҕа биллэринэн, ити кэмнэргэ, 2500 сыллаа-
ҕыта Евразия истиэптэрин сактар, сакалар баһы-
лаан олорбуттара. Хуннар өссө холбоһо, түүрдэр
төрүү илик түҥ үйэтээҕи кэмнэрэ этэ.
Оччолортон силис-мутук тардар уруулуу
омуктарбыт тыллара-өстөрө күн бүгүн да сүрүн
өйдөбүллэрэ биирэ сөхтөрөр. Холобур, киһи
Фирдаус Хисаметдинова фил. наука доктора
илиитин - илии диэҕэ, саха - хол диэҕэ. Алтай-
литератураҕа институтун директора Фирдаус га олохтоох уруубут эбэтэр кыргыз омук эт-хан
Гирмитдиновна Хисаметдинованы кытта кэпсэ- диэни - кан (хаан), мурун, дьүрэх (сүрэх), быар,
тиибинэн бигэргэтиим: «... В башкирском языке бүөр, тил (тыл), кулах (кулгаах), ич (ис) диэҕэ.