Page 60 - Неизвестное название

рын бэлиэтиир. Ол аата XVII үйэ бүтүөр диэри кулуттаах, кыргыс дьонноох буолаллара. Оннук
Байкалга бүрээттэри кытта саха дьоно алтыһан күүстээх оруодаларынан - уустарынан ол бириэ-
бииргэ олорбуттарыгар тахсар. мэлэргэ Хаҥалас, Бороҕон, Нам, Боотур, Мэҥэ,
Манна даҕатан ахтан аастахха, советскай кэм Байаҕантай уустара буолбуттар. Кэнники ки­
чулуу историктара А.П.Окладников, С.Е.Малов, нилэр ааттарынан саха улуустара олохтоммуттар.
С.А.Токарев, Б.О.Долгих курыканнары түүр тыл- Атын арыый молтох уустар бааллара туой аҕыйах
лаах уустарынан уонна саха төрүттэринэн ааҕал- сылгы сүөһүлээх, сорох дөксө аҥардас тыа, уу
лара биллэр. Ити чахчылары барыларын түмэн булдунан ииттинэн олорбуттара костер. Холобур,
чинчийбит биологическай билим доктора, про­ Бороҕоҥҥо - Бэрт Хара, Намҥа - Куһаҕан Эмэ-
фессор Вера Владимировна Фефелова «Предками эхсин уолаттара, Дүпсүҥҥэ - Күрэһэр, Бууйас,
якутов были арийцы» диэн кинигэтигэр маннык Байаҕантайга - Саһыл Бытык, Бахсыгыр Баатыр,
түмүктэри оҥорор: «Если начать с того ремесла, Модьукаан, Ботуруускайга - Бере Бөтүҥнэр...
которое было в таком ходу у «курумчинских куз­ онтон да атыттар. Кинилэр бары кэнники буолас
нецов» (производство железа), то оно совпадало у (нэһилиэк) аатын ылан улуустарга холбоммут-
якутов, живших в Якутии и у «курумчинских куз­ тар. Былыргы кэмҥэ Бөтүҥ дуу, Хоро дуу диэн
нецов» Прибайкалья». Вера Владимировна ити күүстээх оруода буоланнар киэҥ сурахтаахтара
этэр ньыматынан саха уустара билигин да тимири буоллар, хойут улуус буолууга сахаҕа Бөтүҥ, Хоро
уһаараллар. В.В.Фефелова үөһэ ахтыллар кини­ ааттарынан улуустар баар буолуохтара этэ. Оннук
гэтигэр саха төрдүн олох да түҥ үйэлэр түгэхтэ- суох. Онон күүстээх оруодалар төрүт Омоҕой, Эл-
ригэр түһэрэн үгүс дьону соһуппута. Онтуката лэй уобсуунатын олоҕуттан ыла төрүттэнэн, кэн­
оруннаах да курдук. «Якутск вечерний» хаһыат ники күүстээх төрүт оруодалар ааттарынан саха
2015 с. бэс ыйын 11-12 күнүнээҕи нүөмэригэр 6-7 улууһа олохтоммуттарын көрөбүт», - диэн
«Ученые вскрыли древнюю собаку» диэн ыста- Сэһэн Боло суруйар. [Сэһэн Боло. Лиэнэҕэ нууч~
тыйа тахсыбыта. Онно этиллэринэн: «...выдвига­ ча кэлиэн иннинээҕи саха олоҕо, С.104,106,107].
лось предположение, что щенок был захоронен Оттон учуонай С.А.Иванов нуучча баста-
людьми. Туматская ледниковая собака, возможно, ан кэлиитигэр киин Саха сиригэр олохсуйбут .
принадлежала как раз к той «домашней породе», былыргы аҕа уустарын сүнньүнэн икки бөдөҥ
с которой люди из Центральной Азии отправи­ бөлөххө араарар: « ...первое возникло на древних
лись через Берингию осваивать американский территориях Одугейской, Одейской, Атамайской,
континент». Учуонайдар ыты 12 450 сыл анараа Намской, Модутской, Баяназейской, Катарык-
өртүгэр өлбүт диэн быһаарбыттара. Ыты Усуй- ской, Бетунской, Дюпсинской, Чериктейской,
аана улууһун Тумат бөһүөлэгин олохтоохторо Оспенской, Чюметской, Борогонской, Бахсин-
булбуттара биллэр. Оттон туматтар учуонайдар ской, Баягантанской, Игидейской, Магасской,
быһааралларынан түүр тыллаах омуктар. Ол кур­ Одайской волостей XVII в.; второе формиро­
дук, бүрээт учуонайа Цыбикжан Цыдендамбаев валось на древних территориях Кангаласской,
суруйарынан: «Хори - Туматы представляли союз Емконской, Нерюктанской, Нахарских, Мегин-
племен состоящий из Туматов-Тюрков, занимав­ ской, Батурусских, Батулинской, Хатылинской,
ших ведущее положение в союзе у хоринцев про- Сыланской волостей XVII в.». [Левин Г. Г.
томонгольского происхождения», - диир. Исторические связи якутского языка с древ­
«Ол кэмҥэ Өлүөнэ, Бүлүү, Аллан, Амма, нетюркскими языками VII-IX вв., С. 24,25].
Таатта, Суола, Танда үрэхтэринэн 40-тан тахса Саха биллэр топонимиһа Багдарыын Сүлбэ
аҕа уустара (оруодалар) олоотторо биллэр. Ки- «Бороҕон» диэн ыстатыйатыгар суруйар: «1887
нилэр бары тус-туһунан көрүнэр олохтоох, баһы- с. И.С.Говоров диэн киһи Бороҕон улууһа Эр Эл-
лыктаах буолаллара. Кинилэргэ 30-40-80-нуу лэй сиэнэ Бороҕон Дьуоттуттан үөскээбит диэн
сорох аймахтыы уустар холбоһон кэллэхтэринэ суруйбут. Ити аат варианнанар. 1934 с. Сэһэн
200-ҕэ тиийэ сэрии сэптээх, охтоох, батыйалаах, Боло олоҥхоһут М.М.Куобарап Эллэй Боотур
үҥүүлээх кыргыс дьонун туруорар күүстээхтэрэ. уола Бороҕон Дьуотту», - диэбит.
Кинилэр истэригэр куйах, дуулаҕа, буулаҕа кэтэр, «1893 с. Байаҕантай улууһунааҕы Хаҥалас
илбис көтөҕөр бөҕө күүстээх боотур - баатыр дьо- нэһилиэгин киһитэ П.Е.Готовцев Бороҕон улууһун
руойдар бааллара костер. Аҕа уустар баайдара, төрүттээбит киһинэн Эр Эллэй сиэнэ Бороҕон буолар
күүстээхтэрэ: сылгы, ынах баайдаах, сылгы, ынах диэбит. Бу суругу В. Радлов курдук улахан учуонай
аһынан аһаан иитинэн олорор элбэх үлэһиттээх, суруйуутугар киллэрбитинэн ыйааһынныыллар.