Page 57 - Неизвестное название

Дьэ, дьикти, ол эрээри түҥ былыргыттан олоххо кытта бэрт өрдөөҕүттэн биллэр. Оттон
баппатах, бас бэриммэтэх аҕа уустарын биир- оччотооҕу Саха сирин улуустарын аҕа баһылык-
диилээн буруйдаах да дьону киһи-сүөһү олоро- тарын туһунан сурукка-бичиккэ аан бастаан I
ругар олус уустук тыйыс усулуобуйалаах сиргэ Камчатскай экспедиция кыттыылааҕа И.Лин­
Сибииргэ ссылкаҕа ыыталлара. Чингиз Хаан денау XVIII үйэ саҥатыгар киллэрбитэ биллэр.
бэйэтин сокуонугар «Улуу дьаһаахха» да ол су- «Как он писал, восемь якутских родов кочевали
рулла сылдьар. Ити үгэс Советскай да кэмҥэ вокруг озера Байкал...»
Гулаг быһыытынан салҕанан кэлбитэ. Байкал Оттон улуу олоҥхобутугар ити кэм ахтыллар
олохтоохторо түҥ былыргыттан тимири уһаа- дуо? Сэһэн Боло суруйарынан, ити кэм «Дугуйа
ран туһаналларын археология арылхайдык да- Бөҕө» диэн саха олоҥхотугар чуо бааччы ойуу-
каастыыр. Бу сир олохтоохторо бука бары олус ламмыт улуу байҕал кытылыгар баар орто дойду-
дьоҕурдаах тимир уустара этилэр. Ол аата, биһи- га саха төрдө олорбут. Кинилэр соҕуруулуу-илип
ги өбүгэлэрбитин, историяҕа «Курумчинские өртүлэригэр Могол тойон уонна Мунньан хотун
кузнецы» диэн аатынан биллибит курыканнары дойдута сытар. Интэриэһинэйэ диэн, олоҥхоҕо
Монгол империята эрэ буолбатах, улуу истиэпкэ, үөһэ дойдуга олохтоох дьон илин өртүлэригэр
Орхоҥҥо үөскүү сылдьыбыт бары кыра, улахан олус элбэх хомуһуннаах улуу удаҕаннардаах,
империялар, ол иһигэр Түүр каганата, хуннар ойууттардаах Хоро сирэ баара ахтыллар. Оттон
кытта тимири уһаарыы саҕаланыаҕыттан тимир саха үһүйээннэригэр, номохторугар улуу ойуун-
уустарын быһыытынан билэр, билинэр уонна ки- нар мэлдьи хоро саҥалаахтара биллэр. Олоҥхоҕо
нилэри кытта эргинсэр буолуохтарын соп курдук. Хоро сирин кэннигэр кыһына суох, өрүү сылаас
Ол эбэтэр саха тимири таастан уулларан уһа- кыдат-кытай сирэ ойууланар.
ныыны түҥ былыргыттан, өссө б.э.и. кэмнэртэн «Дугуйа бөҕө» олоҥхоҕо ойууланар орто
да билэр этэ. дойду картатын Сэһэн Боло 1942 с. оҥорон
Былыргы сахалар тимир тэриллэри оҥоруу- хаалларбыта биллэр. Бу картаны биллиилээх
га олус улахан дьоҕурдаахтарын, мындыр ой- учуонай А. П. Окладников сиһилии ырытан
дөөхтөрүн бастакы кэлии нуучча айанньыттара бэчээккэ таһаарбыта. Онтон быһа тардан би-
элбэхтэ бэлиэтээн сурукка тиспиттэрэ. Сахаҕа лиһиннэрдэххэ, орто дойдуга сахалар олороллор.
түҥ былыргыттан, сах саҕаттан, тимир уустара Аҕыс хаттыгастаах Арылык Далай (Өлүөнэ) өрүс
ойуччу тутуллан убаастаналлар, ытыктаналлар, ыраас уутун хоту сүүрдэр. Соҕуруу диэки улахан
өрө тутуллаллар этэ. Оннооҕор улуу ойууттар арыылаах, элбэх тумуллардаах улуу Байҕал дьал-
кинилэр кытаттарын уотуттан толлоллор, чу- кыйар. Байҕал кытылларыгар баар улуу сыһыы-
гаһаабаттар. Ол туһунан олоҥхоҕо эрэ буолбатах ларга орто дойду бухатыырдара, алын абааһы ай-
маҕын ааттаахтарын кытта охсуһаллар. Онуоха
бары бухатыырдар туттар сэптэрэ-сэбиргэллэрэ,
куйахтара, батастара улуу уус Кытай Бахсыны
кытта сибээстэһэллэр.
Манна даҕатан кэпсээтэххэ, олоҥхоҕо ах­
тыллар Адьарай аймаҕа дьиҥнээх олоххо олоро
сылдьыбыт киһи буолара сабаҕаланар. Тылдьык-
ка ааҕабыт: «Ажирай Бухе, легендарный вождь
племени эхирит, организатор многочисленных
походов на соседние племена. Согласно легенде,
убит в сражении с селенгинскими монголами на
Лене, ниже современного с. Усть-Тальма Верхо-
ленского района Иркутской области. Был похо­
ронен по шаманскому обряду, отнесен к сонму
восточных божеств и причислен к окружению
Эрлен-хана, владетеля подземного царства. По­
кровитель военного дела. Ему по легенде принад­
лежит черный конь».
Улуу олоҥхобутугар, аар айылҕабыты-
И. Линденау гар, күҥҥэ, ыйга, сир-дойду, улуу байҕаллар,