Page 64 - Неизвестное название

МҮРҮИЭЭДЭ

МҮРҮГЭ КЫРГЫС ҮЙЭТИГЭР
Нуучча кэлиэн иннинээҕи кэмҥэ саха оруодаларын ортолоругар сир-уот, сүөһү-сылгы былдьаһан
сотору-сотору кырыктаах кыргыһыылар, этиһиилэр-охсуһуулар буолан ааспыттара биллэр. Ол кур­
дук, Г.П.Башарин «История аграрных отношений в Якутии кинигэтигэр ааҕабыт: «Бахсынский,
борогонский и байагантайский роды долго сражались из-за богатой сенокосами и пастбищами мест­
ности Делю. В итоге бахсынцы и борогонцы выгнали байагантайцев и спорную местность поделили
между собой. Намцы и борогонцы долго бились за право владения сенокосным угодием Кулун Тутар
и т.д». Левенталь диэн чинчийээччи суруйарынан: «Процесс объединения отдельных якутских групп
уже до прихода русских зашел так далеко, что сформировались два крупных соперничавших друг
с другом объединения. Во главе одного стоял кангаласский тойон Тыгын, во главе другого - Боро­
гонский Лёгёй. Для второй половины XVI и начала XVII вв. характерны завоевательские походы
Тыгына против соседних с ним племен. Вначале Тыгын подчинил себе один из родов потомков Улуу
Хоро в местности Сайсары. ... В результате одного такого похода на амгинцев - бере бетюнцев Тыгын
потерпел полное поражение и избежал гибели, лишь уплатив контрибуцию в 100 голов скота и дав
клятву никогда больше не воевать с ними».
«В дальнейшем воины Тыгына напали на борогонца Тарбыах Тиис и его сородичей, живших
вокруг озера Мюрю. Расправившись с ними, они присвоили все их имущество, а захваченный скот
погнали к Тыгыну. Однако на обратном пути домой их настигли борогонцы Бэрт Хара и Джабака
Джотту, не справившись с которыми, бойцы Тыгына разбежались, оставив и скот, и все добытое в
походе имущество. Потерпев поражение, отступая, они в злобе уничтожили 30 семей сынгаахского
рода и угнали их скот». [Башарин Г. П. История аграрных отношений в Якутии, С . 92].
Тыгын боотурдарын ити сырыыларын туһунан уос номоҕо, дьон өйүгэр-санаатыгар билигин да
тыыннаах.
ҮҺҮЙЭЭННЭР, HOMOXTOP

СЫҤААХ АБЫЙЫКААН (АМЫЫКААН)
Былыр, кыргыс үйэтин саҕана, билиҥҥи Хаатты сайылыкка Сыҥаах Амыыкаан диэн киһи аҕа
ууһун баһылыга буолан аатыран-сураҕыран олорбута үһү. Оччолорго сири-дойдуну нэһилиэккэ-той-
го араара иликтэр эбит. Ол иһин боотурдары илдьэ атынан аан дойдуну барыыллар эбит. Ханна
тиийбит сирин: «Мин сирим», - диирэ үһү. Ол иһин Сыҥаах сирэ Нам аттыттан Байаҕантайга тиийэ
тайаабыт. Билиҥҥи Хоро, Мындааба, Маяк, Атах Сыһыы сирдэрэ кини сиригэр киирэллэр эбит.
Бэйэтин сиригэр-уотугар элбэх аҕа уустарын холбообут. Ол курдук, Оҕонньор ууһа (бэйэтин
олоҕо), Нам Сиэнэ (даалылар), Сутул аҕатын ууһа, Суор, Түһэнэй бааллара үһү.
Дьэ, кини бу курдук аатыран-сураҕыран олордоҕуна Дыгын Тойон дьоно бүрүүкээбиттэр. Сы-
ҥаах сирин-уотун баһылыырга санаммыттар. Сыҥаах Амыыкаан улахан уола Лөгөй арахсан, туспа
нэһилиэк буолбут кэмэ эбит. Атын утарсар күүстээх оҕолоро суох буолан биэрбит. Оҕонньор бэйэтэ
бүдүгүрэ кырдьыбыт.
Дьэ, кыргыс дьоно кэлэллэр уонна Хаатты куулатыгар манаан сытан кэтииллэр. Сыҥаах дьоно
бары хас да ураһанан олороллор эбит. Киэһээҥҥи ыам саҕана биир оҕо ынах үүрэн сэрбэкэччийэн
истэҕинэ, били дьон тутан ылан, Сыҥаах Амыыкаан хайа ураһаҕа ханан сытарын ыйыталаспыттар,
харабыл дьонун сураспыттар. Оҕо эрэйдээх тугу билэрин кэпсээн биэрбит. Дьиэтигэр тиийэн баран
куттанан дьонугар тугу да биллэрбэтэх.
Түүн буолбут. Кыргыс дьоно тиийэн, били ураһаларга утуйа сытар дьону ураһа нөҥүө өтөрүтэ
түһэн өлөртөөн кэбиһэллэр. Сыҥаах Амыыкаан төбөтүн быһан ылан тойонноругар илдьэ барбыттар,
ону кытта балай эмэ оҕону, дьахтары ылбыттар.
Дьэ, Дыгыҥҥа тиийэллэр. Дыгын өстөөҕүн өлөртөрөн, саастааҕын самнаран, үөрэ түспүт. Онтон
били Сыҥаах Амыыкаан төбөтүн уҥуоҕун көрөн соһуйбут. Бу бас уҥуоҕа дьиибэ быһыылаах эбит.
Сылгы баһын уҥуоҕар майгынныыр, сыҥааҕа уһун баҕайы, тииһин оннугар киһи курдук биир-биир
арахсыбатах биир кэлимсэ тиистээх эбит. Дыгын соһуйуу бөҕөнү соһуйар: «Дьэ, бу киһиттэн да, абаа-
һыттан да атын быһыылаах киһи эбит, үөһэттэн үөттэриилээх киһи буоллаҕа. Ону мин өлөртөрөммүн
айыыга-сэлээҥҥэ бардаҕым. Кэнчээри ыччаппар куһаҕан буолуо буоллаҕа», - диэбит. Инньэ гынан,
кэмиринэн-кэмсинэн олорбут. Ол олордоҕуна илин эҥээр тойоно Лөгөй уонна Майаҕатта Бэрт Хара