Page 19 - Дүпсүн сирэ

кинээс буоларын быһыытынан, өспөхтөр сэрииһиттэрин салайар эбит. Кини
бэйэтэ 1640 сыллаахха өлбүт. Арааһа, кыргыһа сылдьан өлбүт. Суор Бугдук
диэн уол улахан бухатыыр киһи эбит. Хаһыыта улахана бэрдэ эбитэ үһү. Атын
уола Сарбаха Багазаров Өспөх буолаһын хоту өттүгэр баар Уһун Сыһыы илин
баһын халдьаайытыгар олорбут. Онно өтөҕүн омооно билигин да баар. Кини
кэнники үөскээбит Тэбиик нэһилиэгин аҕатын ууһун эмиэ төрүт киһитэ эбит.
Ымындай Багазаров — Тэбиик нэһилиэгин Арҕаа ууһун, Бугуйас Багазаров
— Чараҥай аҕатын ууһун төрүттээбиттэр. Эмээхсин сорох уолаттара Бөрөлөөх
диэн соҕуруулуу-илин баар сүрдээх киэҥ, кэрэ-бэлиэ алаас тулатыгар олорбут -
тар, улахан Күтүр аҕатын ууһун төрүттэринэн буолбуттар. Ол аҕа ууһа кэлин
XIX үйэ саҥатыттан ыла, кулуба Павел Афанасьев аҕатын ууһа дэммит. Онтон
ыла былыргы өбүгэлэрин Күтүр Эмээхсин аата умнуллан барбыт.
Дьэ, ити курдук XVI үйэ иккис аҥаарыгар Хоту Дүпсүн аҕатын ууһугар
олорбут Улуу Нуутуйаан кыыһа Күтүр Кыыс, кэлин Күтүр Эмээхсин Дүпсүн,
Өспөх аҕаларын уустарын төрүттээбит эбит. Күтүр Эмээхсин уолаттарын ыч-
чаттара, аҕа уустаһан уһуннук олорбуттар, билигин тыһыынчаттан тахса киһи
баар быһыылаах диэн историктар сабаҕалыыллар.
Дьэ, холобура, Охонооһойоп-Павел Федорович Афанасьевы ылан көрүөҕүҥ.
Бу киһи 1786 сыллаахха Дүпсүн улууһугар I Өспөх нэһилиэгэр төрөөбүт.
Улууһугар хаста да кулубалаан сылдьыбыт, нэһилиэгэр хаһан да уларыйбат ки­
нээс эбит. Эрбэһин диэн сир соҕуруулуу-илин баһыгар сыыр анныгар олорбут.
Онно нуучча дьиэлээҕэ үһү. Кэргэнэ Гликерья Гаврильевна, уолаттара Петр
уонна Федор диэн эбиттэр. Бэйэтэ 1851 сыллаахха диэри тыыннаах эбит. Па­
вел Афанасьев улахан уола Петр Афанасьев Арыы Баһа диэн сиргэ олохсуйбут.
Онно сыыр анныгар хас да хостоох сытыары нуучча дьиэтин туттубута, онно
билигин да биллэр гына костер. Кэргэнэ Варвара Васильевна диэн Боотуруус-
кай улуус баайын кыыһа эбит. Петр Афанасьев 1851 сыллаахха 32 саастааҕа,
кэргэнэ 30 саастааҕа. Петр Павлович Афанасьев Дүпсүн улууһугар кулубалыы,
I Өспөх нэһилиэгэр кинээстии сылдьыбыт. Уҥуоҕун эргиэһинин тааһын суру-
гуттан көрдөххө, 1861 сыллаахха алтынньы 16 күнүгэр 43 саастааҕар өлбүт.
Чараҥай аҕатын ууһугар XIX үйэ иккис аҥаарыгар, XX үйэ саҥатыгар ити
Петр Павлович Афанасьев уола — Алексей Петрович Афанасьев байан-тайан
олорбут. Кини Дүпсүн улууһун суруксутунан, I Өспөх нэһилиэгин кинээһинэн,
Дүпсүн улууһун кулубатынан өр сылларга үлэлээбит. Сүүрбэттэн тахса бастыҥ
алаастары бас билэн, үс сүүсчэкэ сүөһүлэнэн олус байбыт. 1906 сыллаах­
ха тохсунньу 20 күнүгэр 63 сааһыгар ыалдьан өлбүт. Өлбүтүн кэннэ, кэргэ­
нэ Өксүүскэ эмээхсинтэн аҕа ууһун дьадаҥылара, оттуур сирдэрэ ууга баран
хаалан, оттуур сир көрдөөбүттэрин эмээхсин биэрбэтэх. Эмээхсин икки сыл
буолан баран өлбүт. Сир барыта эмээхсин уолаттарыгар, аймахтарыгар хаал-
быт. Сирэ суох 25 дьадаҥы холбоһон союз тэриммиттэр. Ол союһу «Чараҥай
союһа» диэн ааттаабыттар. Ити 1908 сыллаахха эбит. «Чараҥай союһа» Арыы
Баһа диэн сир хоту диэки өттүн күүстэринэн оттоон ылбьптар. Икки сыл су-
буруччу оттообуттар. Үҥсүү-харсыы, айдаан элбэҕэ үһү.
Чараҥайдар диэн Улуу Эрбэһин алаас тулатынааҕы сирдэри бас билэн
олорбут аҕа уустара ааттаммыттар. Онтон ити алаастар арҕаа өттүлэринээҕи
15