Page 24 - Дүпсүн сирэ

2. Күтүр Эмээхсин уонна кини уолаттара
Күтүр Эмээхсин XVI үйэ иккис аҥаарыгар, XVII үйэ бастакы аҥаарыгар
олорбут. Кини дүпсүттэри төрүттээбит Сүрдээх Дүпсүн хос-хос сиэнэ, Улуу
Нуутуйаан кыыһа. Улуу Нуутуйаан элбэх киһилээх, киэн сирдээх Алдан хо-
чотунан, Арыылаах, Бээди алаастарынан олорбут. Дүпсүн ууһун аҕа баһылыга
эбит. Эдэригэр Күтүр Эмээхсин сүрдээх көнө, уһун уҥуохтаах, көстөр
дьүһүнүнэн ыраас хааннаах кыыс эбитэ үһү. Унуоҕун уһунунан саастыылаах-
тарыттан аһара чорбойорун иһин кыыһы «күтүр улахан кыыс» диир эбиттэр.
Кэлин оҕолонон-урууланан олорон, кырдьан Күтүр Эмээхсин дэппит. Онон
Улуу Нуутуйаан кыыһын кыыһырымтаҕайын, хадаар, кытаанах майгылааҕын
иһин «Күтүр» диэбэтэхтэр эбит.
Уон сэттис үйэ саҥатыгар Күтүр Кыыс Тиргэлээх уонна Эрбэһин диэн
алаастар эҥээр олохтоох Үөнэ аҕатын ууһун эдэр күүстээх-уохтаах тойонугар
Хаска диэн киһиэхэ кэргэн тахсыбыт. Кини Тиргэлээххэ сүктэн кэлбит. Сайы-
нын Тиргэлээх соҕуруу өттүгэр туос ураһаҕа, кыһынын хоту баһыгар, сыыр
үрдүгэр балаҕаҥҥа олорбуттар. Үс уол оҕоломмуттар. Күтүр Кыыс ситэн-
хотон, төлөһүйэн, толуу-мааны дьахтар, ыал ийэтэ буолбут. Элбэх сүөһүлээх,
сылгылаах, олох-дьаһах күөстүү оргуйар ыала буолбуттар. Ол гынан баран, ыал
аҕата Хаска эдэр сааһыгар өлбүт курдук.
Улахан уол Амыр аҕатын курдук күүстээх-уохтаах, сытыы-хотуу киһи буола
улааппыт. Элбэх киһилээх-сүөһүлээх кырдьаҕас Үөнэ аҕатын ууһун тойоно
буолбут. Олус дохсун майгылаах Амыр тойон ыаллаһа олорор аҕа уустарыгар
саба түһэр, сүөһүлэрин, сылгыларын күүһүнэн үүрэн барар, сороҕор сүөһүлэрэ
мэччийэр, оттуур сирдэрин былдьыыр эбит. Ол курдук, 1640 с. Бөтүҥ буолаһын
киһититтэн 22 биэни 3 аты үүрэн ылбытын туһунан үҥсүү сурук суруйбу-
та докумуоҥҥа киирбит. Амыр XVII үйэ 30-с сылларыгар Өспөх буолаһыгар
кинээстии сылдьыбыт. Кини уола Бадыам XVII үйэ иккис аҥаарыгар Өспөх
буолаһын кинээһинэн олорбут.
Бадыам Амыырап аҕатын курдук ыаллыы улуустарыгар халабырдаах саба
түһүүлэри онорор, сүөһүлэрин үүрэн илдьэ барар, оттуур сирдэрин былдьаан
ылаттыыр эбит. Ордук ыаллыы олорор аймахтарын Бугуйас аҕатын ууһун дьо-
нун халыыр, ол дьон воеводаҕа приказной избаҕа үҥсэ сатаабыттар да, Бадыа-
мы кыайбатахтар. Бадыам уолаттара эмиэ аҕаларын курдук иирсээннээх дьон
эбиттэрэ үһү.
Күтүр Кыыс уонна Хаска иккис уоллара Суор Бугдук күүстээх-уохтаах буха-
тыыр, көҥдөй киэҥ куоластаах, хомоҕой тыллаах-өстөөх киһи эбитэ үһү. Суор
Бугдугу уйар улахан, күүстээх, хойуу уһун-сиэллээх аттаах эбит. Бухатыыр то-
лору танаһын кэтэн, сэбилэҥин иилинэн, сүгэн, ол атын миинэн сиэллэрэн
аастаҕына кэнниттэн тыал түспүтүн курдук салгын хамнаан ылара үһү. Суор
Бугдук Бугуйас аҕатын ууһугар Тунах сайылыкка олорбут. Суор Бугдук күөгэйэр
күнүгэр сылдьан ыалдьан өлбүт. Кинини Тунах сайылыкка араҥастаабыттар.
Кэлин араҥаһа сууллубутун кэннэ сиргэ көмпүттэр. Унуоҕун 1944 сыллаахха
И.Г.Березкин, онтон 1950 сыллаахха З.П.Гоголев хаһа сылдьыбыттар. Онно
ох саа кырамтатын, таҥнар танас илдьирийбит сыыстарын, хочуол тутааҕын,
20