Page 25 - Дүпсүн сирэ

чороон үлтүркэйин уонна моойго кэтиллэр гривнаны булбуттар. Саха сиригэр
бу гривна — соҕотох көстүү. Үһүс уол Обдук Күтүр аҕатын ууһугар кинээстээн
олорбут. Күүстээх, кыахтаах аҕа ууһун баһылыга эбит. Ыраахтааҕы былааһын
дьаһааҕы хомуйуутун утары туруулаһан охсуспутунан сурукка киирбит.
Күтүр Кыыс бастакы кэргэнэ Хасха өлбүтүн кэннэ Тиргэлээх алааска олох-
тоох Баҕыһах диэн киһиэхэ кэргэн тахсыбыт. Аҕыс уол оҕоломмут. Кинилэр
ааттара Чараҥай, Бугуйас, Кычах, Сарбаха, Хомурук, Туолка, Ирбиэй, Ымын-
дай. Аҕаларын Баҕыһах аатынан дьаһаах кинигэтигэр Багазаковтарынан, кэ-
лин Багазаровтарынан суруллубуттар. Төһө кыыстааҕа биллибэт. Оччолорго
дьахталлары сурукка-бичиккэ киллэрбэт эбиттэр.
Күтүр Кыыс элбэх оҕолонон, сиэннэнэн хас да күүстээх аҕа ууһун төрдө-
ууһа буолбут. Сааһырыыта, аймахтыы аҕа уустарын дьонноро бары ытыктыыр,
толлор киһилэрэ буолбут, Күтүр Эмээхсин дэммит. Күтүр Эмээхсин элбэх
оҕолонон, сааһа элбээн да бардар, күүһэ төрүт мөлтөөбөтөх. Өссө ордук сиппит-
хоппут, бухатыыр дьахтар буолбут. Уолаттарын ыҥыран хаһыытаатаҕына,
алаас ото тыал үрбүтүнүү долгулдьуйара үһү. Уолаттара, сиэннэрэ ийэлэрин
убаастыыр, киниэхэ сүгүрүйэр эбиттэр. Күтүр Эмээхсин Тиргэлээххэ олорбут
өтөҕүн онно 1927 сыллаахха диэри бэрт үчүгэйдик көстөр эбит.
1969 сыллаахха историческай наука кандидата И.В.Константинов өтөх он-
нугар археологическай хаһыы оҥорбут. Онно икки балаҕан уонна сыһыары хо-
тоннор оннуларын хаһан, онтон буор-күөс үлтүркэйдэрин, күөс охсор бөкүнүк
тааһы булбут. И.Г.Березкин 1978 сыллаахха өтөх оннугар тиийэ сылдьыбыт.
Онно көрдөххө, өтөх оннун биллэ-биллибэт омооно хаалбыт.
Күтүр Эмээхсин кэлин сайын Бөрөлөөх диэн күөх от долгулдьуйа үүнэр
көнө киэҥ-нэлэмэн хонуулаах, үрдүк сыырдаах, элбэх тумуһахтардаах, улахан
күөллэрдээх лиҥкир тиит тыа төгүрүйбүт киһи кута-сүрэ тохтуур алааһыгар
олорбут. Кини уолаттара бу киэҥ-куоҥ алааска көҥүл күөлэһийэ оонньуу,
күүстэрин холоһо, оҕунан бэргэнник ытарга күрэстэһэ, быһыйдарын быһаарса
улааппыттар. Уолаттара кэлин улахан аҕа уустарын баһылыктарынан, кинээс-
тэринэн буолбуттар. Чараҥай уол Чараҥай аҕатын ууһун баһылаабыт. Бу­
гуйас баай-тот олохтоох Бугуйас аҕатын ууһун ытык-мааны тойоно буолбут.
Эрбэһини кытта кэккэлэһэ сытар Хоспохтоох сайылыкка сүөһү, сылгы бөҕөнү
иитэн, киэҥ-халыҥ аймаҕын мунньан, уйгу-быйаҥ олохтонон олорбут.
Үөһээ эппиппит курдук, Бугуйас аҕатын ууһа күүһүрбүтүн сөбүлээбэтэх
Бадыам Амыырабы кытта өрүү иирсэллэр эбит. Бугуйас Кутаахаан, Нохойуус,
Чыппа, Хаанньас, Чолур, Оххон, Хасха диэн уолаттардаах эбит. Бу уолаттар тус-
туспа алаастарга ыал буолан олохсуйбуттар. Хаанньас Үҥкүргэ, Чыппа,Чолур
Үүннээх илин-арҕаа бастарыгар, Оххон Туос Дулҕатыгар, Кутаахаан аҕатын,
ийэтин кытта олорбуттар. Хасха уонна Нохойуус ханна олорбуттара биллибэт.
Кутаахаан Бадыамнары кытта охсуһууга өлбүт.
Күтүр эмээхсин уола Хомурук Багазаров Өспөх буолаһын кинээһэ буолан
олорбут. Өспөх буолаһын сэриитин салайбыт, 1640 сыллаахха туохха түбэһэн
өлбүтэ биллибэт.
Сарбаха диэн уол Өспөх буолаһын хоту өттүгэр баар Уһун Сыһыы илин
баһыгар олорбут. Уһун Сыһыы сүрдээх улахан алаас эбит. Арҕааттан илин диэ-
21