Page 26 - Дүпсүн сирэ

ки устата 2 км, туората 200—500 метр кэриҥэ. Тыатын саҕатыттан киэҥ нэлэ-
мэн оттонор ходуһалаах. Бу сиртэн от бөҕөнү оттууллара. Уһун Сыһыыны ба-
дыамнар уонна бугуйастар былдьаһан элбэхтик иирсэ сылдьыбыттар. Үксүгэр
икки өттүттэн киһи өлүүлээх иирсээннэр буолаллар эбит.
Күтүр Эмээхсин атын уолаттара Ирбэй, Туолка, Ымындай (Тороко)
Бөрөлөөх алааска уонна кинини тула кыра-кыра алаастарга олохсуйбуттар.
Бу уолаттар аймахтыы аҕа уустарыттан саамай улахан Күтүр аҕа ууһун төрдө
буолбуттар. Бу аҕа ууһа 1820 сыллаахха диэри маннык ааттаммыт. Күтүр аҕа
ууһа бу сылтан Охонооһойоптор аҕа уустара дэнэр буолбут. Охонооһойоптор
Күтүр Эмээхсин сиэн кыыһыттан төрүттээхтэр. Бу кыыс Бөрөлөөххө олорон
саһылынан уонна кииһинэн саха дьонуттан дьаһаах хомуйар нуучча киһитигэр
эргэ тахсыбыт. Онтон Чолбон диэн уол оҕоломмут, Чолбон Бөрөлөөх хотугулуу-
арҕаа өттүгэр, алаас кытыытыгар олорбут. Чолбон аҕатын курдук дьаһааҕы
хомуйуунан дьарыктанар. Кини уола Баһылай эмиэ оннук эбит. Баһылай
уола Охонооһой Тэбиик Турчеков кинээс атаһа, сүбэһитэ буола сылдьы-
быт. Охонооһой уола Сүөдэр XVIII үйэ бастакы аҥаарыгар олоро сылдьы-
быт. Докумуоҥҥа кини Охонооһойоп диэн суруллар эбит. Онтон ыла кини
сыдьааннара Охонооһойоптор буолбуттар.
Дьэ ити курдук Күтүр Эмээхсин уолаттара, сиэннэрэ аҕа уустарынан хас да
үйэҕэ уһуннук олорбуттар. Билигин кинилэртэн төрүттээх дьон Дүпсүнүнэн,
Бээдинэн, Баатаҕайынан, Остуойканан, Бээрийэнэн, Түүлээҕинэн тайаан оло-
роллор.
Краевед И. Г. Березкин хомуйбут матырыйаалларыгар
олоҕуран Ховрова М.И. суруйда

3. Тыгын Тойон Күтүр Эмээхсиҥҥэ ыалдьыттааһына
Күтүр Эмээхсин Бөрөлөөххө сайылаан олордоҕуна, Хаҥалас тойоно Ты­
гын бэйэтин уолаттарыныын уонна атын көмө дьоннорунуун тиийэн кэлбит.
Ол кэлээт, Күтүр Эмээхсин сайылыгын соҕуруу өттүгэр киэҥ хонуу ортотугар
ураһа туруортарбыт.
Сарсыҥҥытыгар Тыгын оҕонньор Күтүр Эмээхсини бэйэтигэр ыҥыртарбыт.
Күтүр Эмээхсин ыҥырыыны ылынан, киэргэллээх түнэ сонун кэтэн, хотоо-
хоон батыйатын тайахтанан Тыгын ураһатын диэки барбыт. Онно кинини
таһырдьа Тыгын уолаттара көрсүбүттэр, онтон ураһаҕа киллэрэн, кэтэҕэриин
олбоххо олорор аҕаларын кытары билиһиннэрбиттэр. Тыгын эмээхсини маа-
нылаан ураһа ортотугар сиргэ тэлгэммит үрүҥ сылгы тириитигэр олордубут
уонна туох-ханнык уолаттардааҕын ыйыталаспыт. Онуоха эмээхсин биир Суор
Бугдук диэн уола эрэ атын уолаттарынааҕар арыый аҕай ордугун туһунан кэп-
сээбит.
Ити кэнниттэн үлэһит дьахталлар Күтүр Эмээхсиҥҥэ толору арыылаах,
кымыстаах чороону аҕалан биэрбиттэр. Ону эмээхсин биир тыынынан иһэн
кэбиспит. Онтон кыл бүөрүктээх мае кытыйаҕа эмис сылгы түөрт ойоҕоһун,
онон-манан отойтолоон баран, аҕалан биэрбиттэр. Ону эмээхсин, этин ба-
рытын тииһинэн сыыйыта тыытан ылан сии охсон баран, ып-ыраас ойоҕос
22