Page 37 - Березкин И.Г. Сайсары күөлэ уонна Сайсары булгунньаҕа

Онтон 1963 сыллааҕы от ыйын бастакы күнэ тиийэн
кэлбитэ. Ыраас халлааннаах куйаас күн этэ, от-мас көҕөрөп
ахан турара. Ол унаар күөх ортотугар Дьокуускайдааҕы
кыраайы үөрэтэр музей научнай үлэһиттэрэ Иван Дмитрие­
вич Новгородов, Юрий Иванович Ефремов уонна мин баар
этибит. Биһиги манна Чочур Мыраан аннынааҕы Ботаничес-
кай сад үлэһиттэрэ, үлэлии сылдьан, былыргы киһи көмүллүбүт
уҥуоҕун булбуттарын көрбүппүт. Онтукабыт тула орто
сымара тааһынан хайьнгнаммыт, кичэйэн көмүллүбүт киһи
уҥуоҕа буолбута. Ол эрээри бэйэтип кытары батыйатыттап
атыны тугу да уурбатах этилэр. Онон биһиги баһын уҥуоҕун
уонна батыйатын ылан баран, куоракка төинүбүппүт. Сарсы-
ныгар бу киһибит били Иван Галкин 1631 сыллааҕы саас
кыайтарыытыгар, кини сэрииһиттэрин иннилэрип күөйэ
сылдьан охтубут, хорсуннук охсуспут сэрииһит буоларын
быһаарбыппыт. Онон Тыгын дархан туйгун сэрииһитин баһын
уҥуоҕа, батыйата музей хонтуоратыгар баалларын туһунан
сураҕы тарҕаппыппыт. Онтон ыла хонтуораҕа ити cai-ra
булумпьулары көрө кэлэр оҕонньоттор, эмээхситтэр, эдэр
дьон, оҕолор элбээбиттэрэ, ол иһигэр Наум Охлопков,
Иннокентий Сергеев, Уот Хойостоон, Василий Бологдин
бааллара. Ити кэмтэн ыла эдэрдиин-кырдьаҕастыын араас
киэргэллээх былыргы чорооннору, ьпгыырдары, кычымнары,
чаппараахтары, батыйалары, куортуктары, манпьыаттары,
таҥаһы-сабы кыраайы үөрэтэр музейга аҕалан туттарыылара
эмискэ хойдубута. Онно ким тугу туттарбытын, төһө кыа-
йарбытыпан, олохтоох хаһыаттарга суруйан иһэр буолбуппут.
Ордук 1961-1966 сылларга элбэх ыстатыйалар, кэпсээннэр
тахсыбыттара. Олору булуталаан, ученайдар уонна кыраайы
үөрэтээччилэр билигин бэйэлэрин үлэлэригэр туттааччылар.
Түмүктүүр кэриэтэ, урааҥхай сахалар биистэрип ууһуи
салайааччылара Бадьай тойон уонна Дэхси Дархан төрүттэрин-
уустарын, ону тэдгэ ыччаттарып тустарынан суруйуохпун
баҕарабын. Кипилэр торүттэрэ Байкал күөл хотугулуу-илин
ортүгэр олорбуттар. Онно биир Баараҕай Баатылы (Боотулу)
диэн элбэх уолаттардаах уонна кыргыттардаах киһи олорбут.
Ол киһи былыргы булаҕаат буряттартан торүттээх эбит. Ол
иһии бары ыччаттара, сип били Сайсары хотун курдук,
тюрдуу сахалыы тыллаах эбиттэр. Баараҕай Баатылы улахан
уола Омоҕой Баай диэн ааттаах эбит, сорох уолаттара аҕа
уустаһан охсуһууга өлбүттэр, аччыгый кыыһа Эҥсиэли
(Эҥэсиэли, Эҥниэхтээн Сиэлин, Эҥсиэлии) диэн ааттаах
эбит. Омоҕой Баай кэргэнэ Аап Саара (Аан Чьпгыйа) диэн этэ,
уол оҕолоро суоҕа, кыыстара Ньуруллун-Куо (Ньурулаан-
35