Page 32 - Березкин И.Г. Сайсары күөлэ уонна Сайсары булгунньаҕа

Үс саханы үөдүппүт
Үрүҥ Айыы тойон,
Үрүи Айыы дьахтара
Күбэй хотун,
Ahaair, сиэҥ!— диэн баран, айыы ойууна били кыра уол
көтөҕөн турар ымыйатыттаи баһан ыла-ыла, үс төгүл кымыһы
өрө ыһан күдээритэлээбит. Ити кэнпиттэн ойууи Дьөһөгөй
оҕолоруи диэки хаампыт, кэнниттэп Тыгын дархан, кини
сорох уолаттара, ыалдьыттара батыһаи испиттэр. Ойуун
ойуулаах-бичиктээх улахан сэргэҕэ үрүҥ дьүһүннээх үрдүк
ыҥыырдаах үчүгэй кычымнаах уонна чаппараахтаах ат, оттои
киэҥ сэлэҕэ киэргэллээх-симэхтээх тоҕус биэлэр, тоҕус
кулупиар, биир ыиах баайыллаи туралларын үөрэ көрбүт,
уоина: "Дьоһөгөй тойон, Айыы Дьөһүөллэр, сиэҥ, ahaair!" —
диэи алҕаан аһаппыт-сиэппит, үс төгүл ымыйаттап кымыһы,
хамыйаҕынаи ылан, орө ыһыалаабыт уопна урааҥхай саха-
ларга өссө элбэх иэлим сиэллээхтэри ыыталларыгар көрдөспүт.
Онтои ойуун отунан-маһынан, сибэккинэп, ыаҕаһынан,
ыаҕайанаи киэргэтиллибит күрүөҕэ баайыллан турар сэттэ
ынахха, сэттэ ньирэйгэ, биир атыыр оҕуска кэлэн:
Түмэни үөдүппүт
Түмэлдьии тойоп,
Муҥу үөскэппит
Муҥалдьы хатып,
Куиакыа кыыс,
Арыы-хайах алаастаах,
Үүт күөллээх,
Суорат тураҥиаах,
Самнах от дайдылаах
Саһыл сыһыылаах
Ыиахсыт таҥаралар,
Ahaair сиэҥ"
— диэбит уоина хамыйаҕыиан кымыһы үс төгүл үөһэ ыһаи
күдээриппит уонна урааггхай сахаларга ураа муостааҕы элбэхтик
ыыта туралларыгар баҕарбыт. Манна бастаан этиллибит
"түмэии" диэи тыл 1741-1745 сыллардаахха Саха сиригэр кэлэ
сылдьыбыт немец киһитэ Иоганн (Яков) Линдепау суруйууту-
нан киллэриллибитэ. Итини "үтүмэни" эбэтэр "үтүмэн элбэҕи",
"олус элбэҕи" диэн өйдүөххэ сеп. Оттон "муҥу" диэн тылы
"муҥутуур", "муҥутуур элбэҕи" диэн ейдүөххэ сөптөөх. Ити
алгыс кэнниттэн айыы ойууна хомпоруун хотойго, хара
сылгылаах хоролорго, барыылаах баай байанайга, Үрүҥ айыы
тойоҥҥо бас бэриммэтэх Адьарайга аналлаах алгыстары
оҥорбут. Дьэ онтон булгунньах тэллэҕэр, күөх хонууга олорон
30