Page 52 - Березкин И.Г. Сайсары күөлэ уонна Сайсары булгунньаҕа

булгунньах үрдүттэн көстүбэт гьша кистэиэн көмүллүбүттэрэ
научнай өртүнэн толору дакаастанна. Онон мин билигин үс
бэчээтинэй лиистээх "Сайсары күолэ” уонна "Сайсары
булгунньаҕа” диэн ааттаах историческай кэпсээннэр кыракый
кинигэлэрин суруйа сылдьабын.
Манна билигин ити кыракый кинигэҕэ киирбит саха
народнай суруйааччыта Николай Якутокай улахан күүстээх-
уохтаах Таас Уллуҥах ыстаанын билэтин уруһуйдаабытын
бэчээттээн көрдөрбүт. Бу ыстаан билэтэ сымнаҕас гына
имитиллибит түнэттэн оҥоһуллубут, кэтитэ 8 см кэршгэ эбит.
Бу киэргэллээх билэни автор остуолга тиэрэ ууран сытыаран
көрүүгэ сөп түбэһиннэрэн уруһуйдаабыт. Үөһэ бастакы
субурҕата хаҥас илииттэн угга илиигэ тиийэ элбэх баҕайы
наар хара уонна үрүҥ оҕуруолар кэккэлэспит эбиттэр. Манна
саҕаланыытын көрдөрөн баран соруйан тохтообут, кэлии ортө
барыта ити курдук баран иһиэхтээҕэ биллэр буоллаҕа дии.
Оттон үөһэттэи аллара түһүүтэ, холобур, иккис кэккэҕэ наар
үрүҥ уонна хара оҕуруолар аҕыстыы эрэ гына кэккэлээбиттэр.
Бу кыра оҕуруолар бары ортолорунан биирдии үүттээхтэр,. ол
үүттэринэн бэйэ-бэйэлэрин кытары сыһыары сип-синньигэс
шгиир сабынан тиһиллибиттэр уониа онон-манан түнэ билэҕэ
ыга тигиллибиттэр.
Үөһэттэн аллара түһэр аҕыстыы оҕуруо тиһиликтэрин
аллараа өртүлэринэи уһун бүүрүктээх, ол бүүрүк устатын
тухары элбэх баҕайы алтан чопчулар ыйаммыттар, онтон
аллараа хаҥас диэки ат бастардаах обургу соҕус тиэрбэс баар,
ол тиэрбэскэ саадах төрдо олордуллар эбит, онтон — уҥа
илии диэки эмиэ ат бастардаах кыра тиэрбэскэ хатат уонна
быһах ыйанар эбиттэр. Тыгын дархан хаппарын оҥоһуута үүт-
үкчү бу Таас Уллуҥах ыстаанын түнэ билэтии киэргэлин
курдуга, атына диэн баара, арай, кэтитэ, биир улахан харыс
кэриҥэ быһыылааҕа.
Үрүҥ уонна хара оҕуруолар сахаларга, ону тэҥэ кинилэр
чугастарыгар олорор омуктарга бу эргин нууччалар кэлиэх-
тэрин быдан инниттэн бааллара. Оннук оҕуруолары кинилэр
Кытайтан эрэ ылаллара. Онтон араас кээмэйдээх уонна
өнгнөөх венецианскай оҕуруолары нуучча кэлиэҕиттэн ыла
одекуйдары (ясачникка атастаһыкка кэлэр мал-сал) кытары
холбуу ылар буолбуттара. Ол иһин саха былыргы художнига
М.М. Носов Саха сиригэр нууччалар кэлэ иликтэринээҕи
көмүүлэри түбэһэ түһүтэлээн көрүтэлээбит киһи быһыытынан,
икки төгүл түҥ былыр манна үрүҥ уонна хара эрэ оҕуруолар
баар буола сылдьыбыттарып туһунан суруйан турардаах.
Билигин бүтүүбүтүгэр бу Сайсары (Тыгын) булгунньаҕын
50