Page 24 - Түөлбэҕэ олоҥхо эйгэтин олохсутуу соруктара, ньымалара

Олоихо диэн. норуот умсул^аннаах уус-уран тылынан олох-дьаЬах. ой-санаа, былыргы
былдьаЬыктаах, быЬылааннаах кэм майгытын-сигилитин туЬунан дьуЬуйуутэ ааттанар. Ону ааЬан
олоихо киэи халлаан. кестер-кестубэт эйгэ киэлитин. сир-дойду, олох хайдах увскээбитин. итэ^эл,
сиэр-туом аналын, тулалаан турар ийэ айыл^а туЬунан билиини тиэрдэр.
Уту МЭН уйэлэр тугэхтэриттэн Саха олоихотун елбет-суппэт уйэлээбит, тоннубэт телкелеебут
дьоннорунан олонхоЬуттар буолаллар.
Олоихону сурукка киллэриини аан бастаан, XIX уйэ^э уерэхтээх политсыылынайдар
са^алаабыттар.
1930 сыллартан П.А.Ойуунускай быЬаччы дьаЬалынан, кини тэрийбит Тыл уонна литература
институтун улэЬиттэрэ Саха олоихотун хомуйан, суруйан архыыпка туттарбыттар.
ОлонхоЬуттар 19-с уйэ бутуутугэр 20-с уйэ са^аланыытыгар муиутаан сайдан олоихолоон,
ыллаан-туойан ааспыттара. Ийэ. а^а уустара бары олоихоЬуттардаах буолаллара.
Ол курдук. Уус-Алдан улууЬугар элбэх келуенэ олоихоЬут уескээн - тереон олорон. ааттарын-
суолларын хаалларан ааЬыталаабыттар. Олтех нэЬилиэгэр сурук-бичик сайдыбытын кэннэ испииЬэк
быЬыытынан 1 о олоихоЬут баара биллэр.
Олтех нэЬилиэгин сурукка киирбит олоихоЬуттарыттан биирдэстэрэ Иван Иванович Данилов-
Тойтуун буолар.
Иван Иванович Данилов 1891сыллааха II Олтех нэЬилиэгин «Кырыы Келуйэ» диэн алааЬыгар
тереебут. Уерэ^э суох. Чугас нэЬилиэктэригэр биллэр олоихоЬут, сэЬэнньит.
Советскай былаас олохтонорун кытта Сэбиэт бэрэссэдээтэлинэн, онтон сэкэрэтээринэн уонча сыл
«Победа» колхоз биригэдьииринэн. булчутунан. 1948с атыылааччынан улэлээбит.
Тойтуун Уйбаан кыыЬа Аксинья Ивановна Данилова ахтыытыгар манныгы кэпсээбит:
«А^ам бэйэтэ уерэнэн суруксут, ахсаанньыт буолбута. Ол иЬин «Халлаан суруксута»
дииллэрэ. Мин кыра эрдэхпиттэн ыллыыра. Соро^ор Бэйдииэ^э Говоров Дмитрий Михайловичка
барарыгар миигин илдьэ барара. Онно хас да хонукка ыллыыллара. Булка Токонон, Алданынан
сылдьыталаабыта. Ол сылдьан олоихолоото^уна гуулээх биэрэллэрэ. аЬаталлара, ейуелууллэрэ.»
НэЬилиэк кыраайы уерэтээччитэ, И.А.Охлопков суруйарынан « Тойтуун Уйбаан амарах
майгылаах, кулуулээх-оонньуулаах, кыратык тардыалатан саиарара, дуобаттыыра, араас номохтору,
остуоруйалары билэр буолан биЬириир ыалыгар биирдэ эмэ сырыттта^ына бэркэ сэргэхситэн
ааЬара.»
«Кини симик буолан баран, дьон киэниттэн атын мелодиялаах, киириилээх-тахсыылаах дьуруЬутэн
ыллыыра. БырааЬынньыктарга. кыра бэлиэтээЬиннэргэ ере кете^уллэн олорон. икки еттугэр
иинэлдьийэн аа^ан субурутан , «дьээ-буолаан» ыллаан барара.»
1934 сыллаахха Олонхоьут Миитэрэйдиин Саха сирин суруйааччыларын 1 съеьигэр
кыттыыны ылбыт. Онно А.Ф.Бояровы, П.А.Ойуунускайы керсен сэЬэргэспит.
1957. 1960 сыллардаахха ТЛИИ улэЬиттэрэ кэлэ сылдьан киниттэн хас да кэпсээнин суруйан
барбыттар.
1960 сылларга Москваттан биллэр фольклорист И.В.Пухов кэлэ сылдьан керсен,кэпсэтэн
кинигэтин бэлэхтээн ааспыт.
Эпосовед. фольклорист И.В.Пухов суруйан хааларбыт архивыгар Тойтуун Уйбаан 3 олоцхото,
ону таЬынан сэЬэннэрэ, номохторо баар эбит.
«Хаан ДьааЬын» олоцхо рукопиЬын П.А.Ойуунускай аатынан литературнай музейтан,
И.В.Пухов архыыбыттан. нэЬилиэккэ «Терут» олоихо субэтин салайааччыта А.А.Лугинова булан
а^албыта.
Уус-Алдан улууЬугар тар^аммыт олоихолорун уонна улуус олоихоЬуттарын утумнаахтык
чинчийии. хомуйуу советскай былаас буолбутун кэннэ 30-с сыллартан са^аламмыт.
Ханнык ба^арар олоихо^о ойуулуур -дьуЬуннуур ньымалары туттуу. олоцхо тылын уус-уран,
этигэн оиорор, баай ис хоЬооннуур. Ордук элбэхтик эпитет, омуннааЬын, хатылаан этии, тэинээЬин,
ханарытан этии. ханыылаан этии о.д.а ньымалар туттуллаллар.
И.И.Данилов - Тойтуун И.В.Пухов быЬаарарынан. Д.М.Говоровтан. И.И. Говоровтан уерэнэн
олоихолуур буолбут. Урут истибит олоихолоругар оло^уран. олоихо айар эбит.
«Бур^ааттаах кутуруктаах. халырыктаах сиэллээх, хамсыктаах айаннаах, хардарыылаах
атахтаах, хаалдьыгынан оонньуур Хахай сиэр аттаах Хаан ДьааЬын бухатыыр» диэн олоихотун
сюжетыгар Симиэлискэй баай тойон о^онньор. Симидикиэй баай хотун кыыстарыгар Уруи
Уенэйдээииэ абааЬы бухатыыра куус еттунэн кут\еттуу тахсыыта. онуоха Тустуулаах Дьура Бе^е
бухатыыр айыы дьонун арацаччылаан. кун дьонун кемускээн охсуЬуута ойууланар. Олоихо рукопиЬын
аа^ан. чинчийэн олоихо^о туттуллубут ойуулуур-дьуЬуннуур ньымалар холобурдарын ырытарга
холонуом.
ТэцнээЬин-
Туруу барааи дойдута
Тумаламмыт суорат курдук

22