Page 105 - Агабыт туьунан иьирэх тылынан

үөрүйэхтэммит буолан Орто Ленаҕа көһөн кэлэн олорор кыах-
таммыттара. Ол иһин кинилэр ойуулара-оһуордара (керамика)
ырыалара-тойуктара, олоҥхолоро (фольклордара) уонна тыл-
лара бүтүн хаалбыта. Тута итии сиртэн стептэн Орто Ленаҕа
көһөн кэлэн итини барытын тыыннаах хаалларар хайдах да
сатаммат. 18-с үйэҕэ саха хоту, арҕаа, илин көһөн сүөһү ииттэн
олоруута Орто Ленатааҕы үөрүйэҕэр эрэ олохтоммута.
Эбэҥкилэри кытта киэҥ сибээс (эргиэн, эр-ойох
буолуу) улахан кыаҕы биэрбитэ. Онон булдунан эрэ олорор
олох кыһалҕата аччыктааһын күһэйэн сүөһү иитиитигэр
эбэҥкилэр, дьүкээбиллэр көһүүлэрэ, саханы кытта итинэн бук-
куһуулара, саха тылын күүһэ уонна кэлин тиһэх икки туһунан
омук ыччата хаан уруурҕаһыытыттан куотунан икки өттүттэн
маассабайдык эр-ойох буолуута ити барыта саха тыла ханан да
кыайарыгар тиэрдибит.
Сүнньүнэн тыл кыайарыгар маннык сүрүн биричиинэлэр
бааллар:
- сир оҥоһуута;
- сүөһү иитиитэ;
- буораах (сэриинэн кыайыы);
- норуот ахсаана элбэҕэ;
- тыл государственнай суолталаах буолуута буолар.
Нууччалар хотууру аҕалыылара саха сүөһүтэ элбээһини-
гэр тиэрпитэ, онон сүөһү иитиитэ сайдыытыгар олоҕуран саха
ахсаана элбииригэр эбэтэр тыла атын биистэри кыайарыгар
эмиэ тиэрпитэ.

Сахалар Өлүөнэ өрүс хочолорун булуулара
Өлүөхүмэ сахаларын кэпсээнинэн (Овчинников суруйбу-
та) былыр сахалар төрүттэрэ Барабанскай истиэптэн Енисейга
кэлбиттэр, онон Забайкалга кэлбиттэр. Забайкалтан кинилэри
Чыҥыс Хаан үүрбүт. Чыҥыс Хааҥҥа кинилэр бастакы сылдьар
этэрээт буолтар. Бары сэриигэ инники сылдьыыттан сахалар
ахсаан өттүнэн аҕыйаабыттар, инникитин итинник салҕанан
бардаҕына, кинилэр адьас эстэр кутталлаахтарын өйдөөн, хоту
күрээн көспүттэр. Забайкальскай стеби уонна Чыҥыс Хааны
бырахпыттар. Итиннэ олоҕуран сахалары сорох чинчиһиттэр
13-с үйэҕэ Орто Ленаҕа кэлбиттэр дииллэр. Дьиҥинэн, сахалар
Лена соҕуруу баһыттан 16-с үйэ саҥатыгар кэлбиттэр.
Дыгын төрүөн икки саамай улахана түөрт киһи үйэтин

103