Page 125 - Сэрии кэмин оҕолоро 1 кинигэ

БЭРТ 'уҮҺҮН нэһилиэгэ

ыараабыта. Оҕолуун-улаханныын уһун күннээҕи санаабыт: «Оо лэппиэскэ- сиэбит
киһи» диэн буолара. Эр дьон дьахталлары-оҕолору мунньан, звеноларынан оттооһун-
мастааһын буолара. Эр дьоҥҥо от охсуутугар күннээҕи нуорма 1 га, дьахталларга 0,7
га, оҕолорго 0,4-0,5 га, ол нуормаҕын хайаан да толорон баран тахсаары күн киириэр
диэри дьирээлэһии бөҕө буолара. 10-11 саастаах оҕолор үлэлииллэрэ. Оҕолор барахсат-
тар сылайаллара. сылааргыыллара, ардыгар аччык да буолаллара. Маннык түгэннэргэ
сынньата түһэн туһуннаран, хаадьылаһан санааларын көтөҕөрүм. Дьэ ити курдук хол-
куоспутутар сүөһүбүтүн кыстатар оппутун оҕо-дьахтар буолан оттуурбут, 150 галаах
сиргэ бурдук ыһан хомуйарбыт.
Ол сырыттахпытына, сэриигэ барбыт аҕатарбыт, уолаттарбыт, аймахтарбыт өлбүттэ-
рин туһунан биллэриилэр кэллэхтэринэ, кэргэннэрэ, дьонноро, өйдүүр обургу оҕолоро
ытаан-соҥоон баран, Кыайыы туһугар күүстээх үлэҕэ син биир абаран-сатаран туран
киирсибитинэн барарбыт. Бу дьон кытаанах өйүн-санаатын, тулуурун, үлэҕэ дьулуурун
билиҥҥэ диэри сөҕө-махтайа саныыбын.
Кыайыы буолбутун туһунан сураҕы истэрбитигэр ойуурга саһаан кэрдэн бэлэмнии
сылдьыбыппыт. Онно ааҕар балаҕан сэбиэдиссэйэ Петр Ильич атынан көтүтэн кэ-
лэн: «Кыайыы буолла! Биһиги кыайдыбыт! Киэһэ кулуупка миитин буолар!» — диэтэ.
Биһиги эрбиилэрбитин, сүгэлэрбитин быраҕаттаан баран, дьиэбитигэр сырсан кэлли-
бит. Киэһэ миитин буолла, үлэни-хамнаһы Кыайыы өрөгөйүнэн өссө да күүһүрдэргэ
диэн быһаарынныбыт».
Бу маны барытын аҕам Петр Иванович 1985 сыллаахха Улуу Кыайыы 40 сылын па-
радыгар Москваҕа Кыһыл болуоссакка Саха сириттэн соҕотоҕун кыттан кэлэн баран,
ахтыы суруйбутутган киллэрдим.
Сэрии кэмигэр тыылга хаалан, барыта Кыайыы туһугар, тыыннаах ордор иннигэр
утуйар ууларын умнан, аччыктааһын-хоргуйуу ыар сордулун эттэринэн-хааннарынан
билэн, кинилэр баар буолан, саха дьоно-сэргэтэ, кырдьаҕаһа, оҕото-уруута, кыам-
мат-түгэммэт өттүлэрэ имири эстибэтэхтэрэ. Ким тугу кыайарынан, сатыырынан,
олоххо дьулуурунан, күүстээх санаатынан, тулуурунан Улуу Кыайыыны уһансыбыт-
тара. Ол ыар сүтүктээх, бүппэт-оспот, харах уулаах, туохха да тэҥнэспэт алдьатыы-
лаах-суоһарыылаах, мөлүйүөнүнэн дьон сырдык тыыннарын быспыт уоттаах сэрии
сылларыгар тыыл фронугар дьон чахчы даҕаны дьоруойдуу үлэлээбиттэр эбит диэн,
(убайым, аҕабын кытта бииргэ төрөөбүт Кирилэ уола) СӨ норуотун хаһаайыстыбатын
үтүөлээх үлэһитэ, президент Вячеслав Штыров сүбэһитинэн, правительствоҕа салайар
үлэлэргэ үлэлээбит Климент Кириллович эппитин өйдөөн кэллим.
Сэрии кэннитгэн эйэлээх олох эргийэн, дьон-сэргэ санаата көтөҕүллэн, айымньылаах
үлэ үөһүгэр түспүтэ. Алдьаммыты-кээһэммити, төрдүттэн айгыраабьҥ олоҕу чөлүгэр түһэ-
риигэ турар-турбат кырдьаҕастыын-эдэрдиин, оҕолуун-уруулуун бука бары туруммуттара.
Ийэм барахсан сэрии кэмигэр дьону-сэргэни кытта тэбис-тэҥҥэ үлэлии сылдьан,
ас-таҥас кырыымчык кэмигэр ыарахан буолан, кыайыы эрэ иннинэ миигин оҕолом-
мута. Онон мин оҕо сааһым сэрии кэннинээҕи ас-таҥас кырыымчык кэмигэр ааспы-
та. 50-с сыллар саҕаланыыларыгар, ортотутар, бүтүүтүгэр оччотооҕу оҕолор оскуолаҕа
киириэхпититтэн холкуос үлэтигэр эриллибиппит. Биһиги дьоммут хара сарсыардат-
тан киэһээҥҥэ диэри холкуос үлэтиттэн ордубаттара. Ийэм барахсан сэрии кэмигэр
тиийиммэт-түгэммэт ыарахан олохтон доруобуйата айгыраан ыарыһах буолбута. Онон
биһиги бэйэ-бэйэбитин көрсөн, дьиэбитин-уоппутун дьаһанан улааппыппыт. Биһи-
гини ийэлэрин, дьиэлэрин көрөллөр диэн, дьиэбититтэн чугас холкуос хаппыыстатын
көрөргө аныыр этилэр. Хаппыыстаҕа оҕуһунан уу баһан кутарбыт, сыыс отун, үөнүн
ыраастыырбыт. Аҕам сайынын сайылыкка көһөн барааччы. Эдьиийдээх убайым Бүлүү
куоратыгар киирэн үлэлииллэрэ. Онон мин, улаханнара курдук буолан, бэйэбит дьаһа-
нан олорбуппут. Үрэхтэн илиинэн иһэр, суунар-тараанар уубутун баһарбыт, тыаттан
оттор маспытын таһарбыт. Хоспоххо оһох отгон, сиир ыһык буолар лэппиэскэбитин
буһарарбыт, илии сэппэрээтэринэн үүппүтүн астаан, оргутан суорат оҥорон, ньирэй-

121