Page 396 - Уйбаан Бахсылыырап. Сэрии кэмин оҕолоро - эйэлээх олох уустара

на 1943 сыл Тула куорат оборуонатыгар өлбүт биллэриитэ кэлбитэ. Аҕабы-
тын 1943 сыллаах ыҥырыыга ыыппыттара. Ийэбитигэр, Балагыайга, биэс
оҕо уонна суорҕан-тэллэх буолбут аҕабынан эбэбит Маабыра хаалбыта. Би-
һиги хас да оҕо көлө иччитэ буолан аармыйаҕа барааччылары Чаачыгыйга
айан суолугар киллэрэн биэрбиппит. Онно кинилэри Чурапчыттан кэлбит
таһаҕас тиэйэр массыына ылан барбыта.
Сэрии саҕанааҕы олох биир дьиҥ ыарахан кэмэ, бу Г.Т.Протодьяконов
дьиэ кэргэнигэр сатыылаабыта. Аҥаардас дьахтар биэс оҕону, кырдьаҕас ийэни
аһатара күннээҕи кыһалҕа буолбута чахчы. Урукку сэбиэскэй былаас, би-
лиҥҥи да дьон маны ис дьиҥин өйдүү илик курдуктар. Сэрии саҕанааҕы
кытаанах сокуоҥҥа, бурдук тохтубут туораҕын хомуйар, бэйэ сүөһүтүн өлөрөн
сиир көҥүллэммэт кэмигэр, соҕотох хаалбыт ийэлэр хайдахтаах курдук тулуур-
дарынан, сатабылларынан оҕолорун дьон оҥорбуттарын (үгүстэр элбэх оҕоло-
рун сүтэрбиттэрэ), бэйэлэрэ тыыннаах хаалбыттарын, билигин киһи сатаан
санаабат.
— Онон, ийэм соҕотоҕун итиччэ элбэх киһини иитэр кыаҕа суох буолан,
мин 3 кылаас үөрэҕинэн тохтообутум. Ийэбэр илии-атах буолан, холкуоска
үлэлэһэн барбытым. Оччолорго үлэлиир эрэ киһиэхэ нуорма бурдук бэрил-
лэрэ. Дьиэбит таһыгар холкуоспут бэрэссэдээтэлэ Сорокоумов Гаврил Афа-
насьевич дьаһалынан хотон тутуллубута. Ол хотоҥҥо ийэбинээн холкуос 22
көлүүр оҕуһун көрбүппүт. Хотоҥҥо от киллэрэбин, хотонтон сүөһү сааҕын
таһаарсабын уонна балбаахтыыбын. Оҥорбут балбаахпын сарсыҥҥы күнүгэр
алаас халдьаайытын уонна Толус бааһыналарыгар күҥҥэ иккитэ кырынан
таһабын. Онон икки үлэһиккэ нуорма бурдук ылар буоламмыт, ийэм барах-
сан олус үөрээхтиирэ. Сэрии сылларын оҕолоро үгүспүт даҕаны оонньуу
сылдьыбатахпыт. Ити көлүүр оҕустарын 1946 сылга диэри көрбүппүт.

Аҕам, эһэбит аатынан киэн туттабыт

Мин аҕам, эһэбит Г.Т.Протодьяконов, былаас уларыйыытыгар эдэр-эр-
чимнээх сааһыгар сылдьар буолан, төрөөбүт дойдутугар саҥа олох чэчирии
сайдарын туһугар дьаныардаахтык үлэлээбит, уйгуну түстэспит дьоннортон
биирдэстэрэ буолар. Гаврил Трофимович олоҕун бүтүннүүтүн салайар үлэҕэ
сылдьан, төрөөбүт нэһилиэгэр (кылгас кэмҥэ, партия дьаһалынан, Болугур
нэһилиэгэр Сэбиэт бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ) олорон олох олорон аас-
пыта. Кини, арай, Ийэ дойду көмүскэлигэр ыҥырыллан эрэ, дойдутуттан
тэйэн, уоттаах сэрии толоонугар немец халабырдьыттарын кытта кыргыһа
бара сылдьыбыта. Аҕам 4-с Украинскай фронт 323-с гвардейскай полкатыгар
киирэн, өстөөҕү утары сэриилэһэ-сэриилэһэ Азовскай муоранан Чернай муо-
раҕа тиийэр. Кини полката Керченскэй силбэһиини туораан, 1944 сыл тох-
сунньу ый бүтүүтүттэн биир ый кэриҥэ тохтоло суох Керчь куораты босхо-
лооһун хабыр сэриитигэр илиитигэр улаханнык бааһыран госпиталга кии-
рэр. Аҕам ол туһунан маннык суруйан хаалларбыта баар:
“...Өстөөх төһөнөн чугуйар да, фрона кыараан, күүһэ түмүллэн, охсуһуута
оччонон кырыктыйан испитэ. Онон биһигиггэн арыт сүтүкпүт улахан буола-
ра. Хаарыан бэйэлээх бойобуой доҕотторбут сэрии сиэртибэлэрэ буолбуттара,
көмүс уҥуохтара көтөҕүллүбэккэ, кыргыһыы хонуутугар хаалбыттара. Биһиэ-
хэ, тыыннаах хаалбыттарга, да олус ыарахан этэ, биир иһиттэн аһаан, хооннь-
оһон утуйар доҕотторбут сэрии хонуутугар хаалыылара биһигини аймыыра.
Бэйэм хайдах тыыннаах ордубуппун бэркиһии саныырым. Ордук мүччүргэн-
нээх түгэн Керченскэй силбэһиини туорааһыҥҥа буолбута. Өстөөх уонунан

392