Page 51 - Уйбаан Бахсылыырап. Сэрии кэмин оҕолоро - эйэлээх олох уустара

мастартан чочуллубута. Суоттутааҕы “Доҕордоһуу” музейыгар сылдьыбыт эрэ
барыта бу сэргэлэри кэрэхсии, сөҕө-махтайа көрбүтэ чахчы. Оттон үгүс дьон
сэргэлэр быһаарыыларын иҥэн-тоҥон билбэттэрэ чуолкай, мин да Уйбаан-
ныын кэпсэтиэм иннинэ сэргэлэр аналларын, сэргэлэргэ баар оһуор, ойуу-
мандар суолталарын улаханнык билбэт этим. Онон дьэ истиэҕиҥ бэйэтэ или-
итинэн тутан-хабан оҥорбут маастар кэпсээнин.
Бастакы сэргэ “Нуучча ыраахтааҕытын сэргэтэ”. Сэргэ үөһээ төбөтүгэр
кэтэн олорор кириэстээх ермолка бэргэһэтэ. Ол алын өттүгэр түөрт муннук
оҥоһууга күн ойуулара бааллар. Бу аата “Күн ыраахтааҕы барахсан” диэн
буолар. Ол алын өттүгэр мас суонун тухары төгүрүк шар оҥоһуллубут. Бу
оҥоһуу сири, аан дойдуну көрдөрөр. Ити алын өттүгэр үс муннук призма
баар. Балартан инники сирэйгэ нуучча ыраахтааҕытын ыйааҕа чугуун тимир-
гэ кутуллан суруллубута арылыйан турар. Ити ыйаах алын өттүнэн суон би-
рээдьинэ канаат быалары кэккэлэһиннэри туппут курдук үөһээттэн аллараа
иҥнэри соҕус дьэрэкээн оҥоһуллубут. Бу сэргэ ис хоһоонун толкуйдаан, ыры-
тан оҥоһууга “Деревянное зодчество Руси” диэн кинигэ туһаныллыбыта.
Бу сэргэ аллараа өттүгэр сүрдээх аарыма, өрт уота быһыта сиэбит чөҥөчөгө
туруоруллубут. Бу чөҥөчөк Тыгын бэйэтин норуотун хаанын тоҕон, кэлин
тиһэх бэйэтин күүһэ-уоҕа эстэн уот сиэбит чөҥөчөгүн курдук соҕотоҕун хаал-
бытын кэпсиир ис хоһоонноох. Чөҥөчөк аллараа өттүгэр Бэрт-Ууһун төрдө
буолбут саха чулуу бухатыырыгар анаан сэргэ туруоруллубут. Бу сэргэ үөһээ
өттө туга да суох лэппичэх оҥоһуулаах. Ол Бэрт Хара адьас судургу киһитин
кэпсиир эбит. Сэргэ сүрүн ойуулара манныктар: тыа тиит мастара, уу долгу-
на, харах, кулгаах, сүрэх, илим хараҕа. Бу оһуордар кэпсиир ис хоһоонноро:
“Көнө сүрэхтээх, сэргэх-чуор кулгаахтаах Бэрт Хара, тапталлаах киэҥ эбэлэ-
рин кэрийтэлээн балыктыырын, баай хара тыатыгар тахсан бултуурун, бу
дьарыгынан иитиллэн киһи-хара, ыал буолан олорбутун кэпсиир”.
Бу сэргэ анараа өттүгэр Суотту оскуолата туруорбут уһулуччу улахан ки-
риэһэ баар. Нууччалар аан маҥнай ханна кэлэллэр да “христианнар” буолал-
ларын көрдөрөн кириэс маһы туруораллара үһү. Ол да иһин биһиги дьоммут
Суорун Омоллоон толкуйун толорон, толуу кириэһи туруору туппуттар.
Кириэс төбөтүгэр үс ат төбөлөөх “Лөгөй тойон сэргэтэ” чочуллан оҥоһул-
лубут. Сылгы төбөлөрө утарыта тутуллан оҥоһуллубуттар. Ону өйдөөн-
дьүүллээн көрдөххө саха норуотун классическай стилэ бу ойууга оҥоһуллу-
бут. Ол курдук, бу икки сааскы оонньоһо сылдьар сылгылар төбөлөрө утары-
та көрсүбүггэрин ортото сааскы маҥнайгы сибэккини көрдөрөр буолан тах-
сар эбит. Үөрэҕэ суох былыргы биһиги өбүгэлэрбит төһөлөөх дириҥ ис хоһо-
онноох ойууну оҥорон кэбиспиттэрин биһиги дьоммут тэһэ булан, таба тай-
аммыттарый?! Итини таһынан бу сэргэҕэ оһуокайдыы сылдьар үгүс дьон-
нор, оһох, быа, ардах ойуулар бааллар. Ойуулар, оһуордар ис хоһоонноро:
“Илгэлээх дойдулаах, үгүс ахсааннаах саха норуота сылгы, ынах баайданан,
дьиэ-уот туттан, аал уоту оттунан тыйыс тыыннаах Сахабыт сиригэр дьолло-
ох олоҕу олороллорун” кэпсиир. Чугуун билиитэҕэ воевода атамаана П.Беке-
тов күн судаарга суруйбут челобитнайа баар. Онтон быһа тардыы: “...Якутс-
кий князь Логуй служилым людям твоим куяхи и лошадей давали.” Бу сурук
ис хоһооно Лөгөй Тойон бэйэтин сахалыы муударай өйүнэн иннин өтө көрөн,
нуучча воеводатыгар араастаан көмөлөһөн нуучча саха норуота эйэлээх бииргэ
олорууга тиийиэхтээхтэрин кэпсиир.
Бу сэргэ анараа өттүгэр “Доҕордоһуу сэргэтэ” бары сэргэлэртэн намыһах
гына оҥоһуллан туруоруллубут. Тоҕо ойдом, кыра, намыһах гына оҥоһуллу-
бутай диэн маастар Уйбаантан ыйыталаһабын. Онуоха кини маннык кэпсиир:
Өскөтүн бу сэргэ атын бары сэргэлэр курдук үрдүк буолбута буоллар, бу

47