Page 95 - Уйбаан Бахсылыырап. Сэрии кэмин оҕолоро - эйэлээх олох уустара

судаарыстыба өйөбүлэ улахан уонна сыана чэпчэки буолан техниканан, ара-
ас матырыйаалынан, техника уматыгынан, уотурбанан, уоҕурдуунан, о.д.а.
дэлэччи хаачыллар этибит. Ол иһин да буолуо судаарыстыба былаана сыл
ахсын улаатан испитэ. Кыараҕас сирдээх-уоттаах хаһаайыстыбаларга бэйэлэ-
рин кыахтарын таһынан сүөһүнү ииттэрбиттэрэ. Ол түмүгэр бэйэтэ да кураа-
йы ходуһалардаах илин оройуоннар сопхуостара өрөспүүбүлүкэ атын
оройуоннарыгар тиийэн оттооһуннара, оннооҕор өрөспүүбүлүкэ тас өттүттэн
тиийэ баран оту атыылаһыы, таһыы баар буолбута. Ити олус элбэх хоромньуну
таһаарарын таһынан, сүөһү олус элбээн ону көрөр-истэр үлэһит илии куруук
тиийбэт этэ. Онон олохтоох усулуобуйаны аахсыбакка былааны аһара улаа-
тыннарыы охсуулардаах буолбута. Ол эрээри “плановай экономика” төрүт
сатамньыта суох этэ диир сыыһа. Былаана суох олох сайдыбат. Дьиҥэр бэйэ
усулуобуйатыгар сөптөөх сүөһүнү-аһы иитэн, ону үчүгэйдик көрөн олорбут
буоллар ордук буолуо эбит диэн билигин сыаналыы саныыгын.
Аҕыс уонус сыллартан үлэ оҥорумтуотун үрдэтэр сыалтан сопхуостарга
биирдиилээн коллективнай аренданы киллэрии тэриллибитэ. Сири кытта
үлэҕэ анал звенолар, сүөһү үлэтигэр фермалар баар буолбуттара. Онон үлэ-
һиттэргэ бэйэлэрин үлэлэрин түмүгэ интэриэстээх буолара ситиһиллибитэ.
Ол эрээри арендаҕа үлэлиир дьоннор оҥорбут бородууксуйаларын батарыы-
ны, онтон киирэр дохуоту бас билбэт этилэр. Кинилэр аҥаардас бородуук-
суйаны аһара толорууга интэриэстээхтэрэ. Онтукалара уопсай хочуолга кии-
рэн атын отделениеларга босхо бэриллэрэ. Дьиҥинэн ордор бородууксуйала-
рын бэйэлэрэ дохуот оҥостуохтаахтар этэ, ол кыаллыбатаҕа. Оччоҕо ырыы-
нак усулуобуйатыгар бэлэмнэнии курдук буолуохтааҕа. Ону баара онно тиий-
бэккэ сырыттахпытына, тыа хаһаайыстыбатыгар өссө улахан, үгүс дьоҥҥо
охсуулаах диэххэ сөп, уларытыы-тэлэритии барбыта.
Бастакы колхуостар тэриллиэхтэриттэн 60-ча сопхуос буолуохтан 20-чэ
сыл буолан баран, нэһилиэк аайы тыһыынчанан дьону үлэлэтэн, хамнастаан
олорбут, сүөһү-ас бөҕөнү иитэн судаарыстыбаны аһатан олорбут бөдөҥ хаһаа-
йыстыбаларбытын демократиянан саптынан суох оҥорбуттара. Биһиги
көлүөнэ үлэһит буолуохпутуттан 40-50 сыл устата үлэлээбит үлэбит, муспут
баайбыт-дуолбут аҕыйах кэм иһигэр күн-ый ыһыаҕа буолан биһиги харах-
пыт ортотугар күдэҥҥэ көппүтэ. Бэҕэһээҥҥэ диэри үлэлээн-хамсаан, хам-
нас ылан аһаан-таҥнан олорбут боростуой дьон таһырдьа быраҕыллыбыт
кэриэтэ, иннэ-кэннэ биллибэт, хаһан да түһээн баттаппатах, ханна да барар-
быт биллибэт “ырыынак” диэн эрдиитэ суох тыыга олоро түспүппүт. Хас
эмэ уонунан сылларга төһөлөөх элбэх киһи мөҕүллэн, хайҕанан туппут тутуу-
ларбыт 1-2 сыл иһигэр урусхалланан күөдэл-наадал буолбута көрөргө дьулаан
суол этэ. Онон нуучча улуу поэта В.В.Маяковскай “Люди — лодки хотя и на
суше” диэбитин курдук ол эрдиитэ суох тыыга олорсо түһэн баран иһэбит.
Онтон ылата уонтан тахса сыл ааста. Бу сыллар усталарыгар айылҕабыт
барахсан биһигини маанылаан, кырдьык даҕаны өҥ-тот сыллар кэлэннэр
бары кэриэтэ бааһынай буолбута буолан, сүөһү ииттэн күн аайы кэриэтэ
ыарыы турар сыананы утары охсуһан баччаҕа кэллибит. Сүөһү, сылгы ахсаа-
на лаппа аччаата. Оттон урут колхуос, сопхуос саҕана алаас ахсын кэриэтэ
сыспай сиэллээх сырыыргыыра, хороҕор муостаах хотоҕостуу субуллара.
Били аан бастаан демократия “өрөгөйдөөн” турдаҕына аһы-үөлү дэлэтиэх
буолбут бааһынайдарбыт сыыйа уоттара-күөстэрэ умуллан, сыл аайы иҥэн-
сүтэн ахсааннара аҕыйаата. Сорох бааһынайдар дьону аһатыахтааҕар бэйэлэрин
остуолларыгар даҕаны үүтэ, этэ суох буола быһыннылар. Оттон президент
олохтообут, үбүнэн-харчынан өйөөбүт “Тирэх хаһаайыстыбалара” эмиэ тыас-
тара-уустара иһиллибэт, баардара-суохтара биллибэт буолла.

91