Page 96 - Уйбаан Бахсылыырап. Сэрии кэмин оҕолоро - эйэлээх олох уустара

Бэйэм нэһилиэкпиттэн ырааппат буолбут киһи көрдөхпүнэ, бөһүөлэк
киинигэр уулуссалар икки өттүлэринэн кураанах дьиэлэр элбээтилэр. Ыч-
чаттар үөрэххэ киирэ сатыыллар, кыайан киирбэтэхтэр дойдуларыгар
төннүөхтэрин баҕарбаттар. Төннөн да кэллэхтэринэ хотоҥҥо тахсан сүөһүгэ
үлэлээбэттэр. Сүөһү, сылгы көрүүтүнэн билигин 50-60 саастаах эр дьоннор
дьарыгыраллар. Аныгы ыччат бөһүөлэккэ олохсуйбат буолла. Урут “Саха
сүөһүтэ, сылгыта суох саха буолбат” диэн этии баара. Оттон ону дэлэтэргэ
тыа сиригэр ыччат тохтуур эрэ буоллаҕына олох салҕаныахтаах. Биһиги үлэни-
хамнаһы кыайарбыт саҕана 4 оҕолоох ыалы аҕыйах оҕолоохтор диэн ааттыыл-
лара. Оттон билигин үөрэҕэ суох, үлэтэ суох ыччат тугунан иитээри элбэх
оҕолонуой? Онон, дьэ тугу гыныахха, ыччаты тыа сиригэр хайдах олохсутуохха
сөбүй диэн бэйэм санаабын билиһиннэриэхпин баҕарабын.
Нэһилиэктэргэ сүөһүлэрин кыайан көрбөт буолбут сааһырбыт дьону сэргэ
эдэрдэр эмиэ бааллар. Кинилэри кытта анал дуогабар түһэрсэн, сүөһүлэрин
хомуйан, кредит ылан 50-60 сүөһү киирэр хотонун оҥостон эдэр дьону үлэ-
лэтиэххэ. Бу дьоҥҥо бирикээс таһааран бастайааннай үлэҕэ ылан хамнастаан,
уоппускалаан үлэлэтиэххэ. Оччоҕо эдэр дьоҥҥо үлэ миэстэтэ тахсар. Оттон
сүөһүлээх дьону этинэн, арыынан хааччыйыахха. Сүөһү төрүөҕүн, ордор үүтүн
кооператив туһатыгар хаалларан иһиэххэ. Маннык дьаһанан үлэлээтэххэ,
кооператив кэлин сайдан, бородууксуйаны переработкалыыр улахан пред-
приятиеҕа кубулуйуо этэ, эдэр дьон бөһүөлэккэ олохсуйуо этилэр. Салайаач-
чынан эдэр, инициативалаах, саҥаны тэрийэр кыахтаах, көнө, чиэһинэй ки-
һини туруоран үлэлэтиэххэ. Итинник тэринэр буоллар дьон да үлэлиэ этэ.
Нэһилиэкпитигэр үс бөһүөлэгинэн бааһына бөҕө хаала сытар. Балары сөргүтэн,
бу хаһаайыстыбаларга сүөһү аһылыгар анаан бурдукта ыстарыахха. Оччоҕо
элбэх киһи үлэлээх буолан нэһилиэк бюджетыгар нолуок харчыта киириитэ
улаатыа этэ. Оттон ол бэйэни салайыныыга киирбит кэмҥэ ураты суолталаах
буолара өйдөнөр. Нолуоктан үп-харчы киирбэт буоллаҕына нэһилиэк сайдар
кыаҕа суох.
Онон нэһилиэккэ сүөһү ахсаана аччаабатын, үлэ миэстэтин таһаарыыны,
нэһилиэк инники сайдар кэскилэ итинник эрэ тэриннэххэ кыаллыан, туох
эмэ тахсыан сөп. Өскөтүн итинник хаһаайыстыбалар тэриллэн бардахтары-
на, племенной сүөһүнү иитии эмиэ саҥалыы сөргүтүллэн үлэ күөстүү оргуйа-
ра саарбаҕа суох. Билигин Мэҥэ-Хаҥалас, Амма, Хаҥалас улуустарыгар эл-
бэх КП-лар ордоннор баччааҥҥа диэри үлэлээн кэллилэр. Мантан инньэ
тыа хаһаайыстыбатыгар көмө өссө күүһүрдэҕинэ тыа сирэ дьэ кыаҕырыа,
сайдыы да баар буолуо. Онон биһиги кооперативтары тэринэ охсорбут
бүгүҥҥү күн ирдэбилэ буолбутун олох бэйэтэ көрдөрдө.
2006 с.
“КЫҺЫЛ ТАНДА” КЫРГЫТТАРА

Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии кэмигэр ханна баҕарар курдук, Байа-
ҕантай нэһилиэгин “Кыһыл Танда” колхуоһун эдэр, үлэни-хамнаһы кыайар
дьоно Ийэ дойду көмүскэлигэр саа-саадах тутан сэриилэһэ барбыттара. Кол-
хуоска үлэһит илии тиийбэт буолбута. Саҥа хороччу улаатан эрэр уолаттар,
кыргыттар от-мас үлэтигэр сүрүн күүс буолбуттара. Оччолорго сэбиэскэй
Ийэ дойдубут өлөр-тиллэр кэмигэр, сэбиэскэй былаас салалтата “Барытын
фронт туһугар, Кыайыы туһугар” диэн соругу туруорбута. Онон оҕотуттан
оҕонньоругар, эдэриттэн эмээхсинигэр диэри бары үлэҕэ кытталлара. Кини-
лэр сарсыарда күн тахсыаҕыттан, киэһээ хараҥа буолуор диэри ходуһаттан,
бурдук үүнэр бааһынаттан тахсыбат этилэр. Ол курдук күннээҕи үлэ нуорма-
92