Page 45 - Дүпсүн сирэ

Дүпсүн улууһун I Өспөх нэһилиэгин Бугуйас аҕатын ууһун дьоно XVIII үйэ
саамай бүтүүтүн сарна хайдах сүрэхтэммитгэрин туһунан бу курдук кэпсиирэ.
Былыр Дүпсүн уонна Бороҕон биир Бороҕон улууһа, Тэбиик уонна I Өспөх
нэһилиэктэрин Бугуйастара биир Бугуйас аҕатын ууһа эрдэхтэринэ, Бугуйаска
бастакы сүрэхтэнии буолбута эбитэ үһү. Онно аан бастаан Бороҕон сирин
диэкиттэн саас от-мас көҕөрөн турдаҕына, биир аҕабыт көмөлөһөр дьоннор-
доох тиийэн кэлбит. Ол кэлэн Хоспохтоох сайылык илин баһыгар чочуобуна
туруортарбыт. Бу чочуобуна үс хаамыы кэриҥэ усталаах, икки хаамыы туора-
лаах, түөрт кырыылаах гына үчүгэйдик суоруллубут иккилии мае үрдүктээх
эркиннээх, онто түөрт немецкой муннуктардаах, үрдэ, муостата суох ортотугар
сиргэ туруоруллубут үс туорайдаах, соччо улахана суох мае кириэстээх эбит.
Итини барытын он орон бэлэмнээн бараннар Бугуйас аҕатын ууһугар саастарын
сиппит эр дьону барыларын биир күн ыҥырбыттар. Ол ыҥырыыларыгар киһи
барыта тус-туспа иһиккэ кумахтаах кэлэр гына эппиттэр. Ол кумаҕы оччотооҕу
таҥара итэҕэлин быһыытынан чочуобуна иһигэр кутан, урукку сүрэхтэнэ
иликтэринэ оҥорбут айыыларын-хараларын боруостуохтаах эбиттэрэ үһү.
Дьэ ол болдьообут кэмнэригэр күн ортотун саҕана дьон үксэ кэлбит. Онно
бары кыра тымтайдарга, ыаҕайаларга, матаҕаларга, хабахтарга кумахтаах кэл-
биттэр. Холобур, ол чочуобуна туруоруллубут сириттэн 8 биэрэстэ арҕаа диэки
баар Эһэлээх диэн сиргэ олохтоох биһиги төрүппүт Баархаттаах диэн киһи
быраатыныын сүрэхтэнэ кэлбиттэр. Онно кинилэр иккиэн кыра тымтайдарга
туоһунан хайалаан, боппуудалыы кумаҕы сүгэн аҕалбыттар.
Ол курдук дьон балай эмэ элбэхтик мустубуттарын кэннэ, аҕабыт айыы
таҥараҕа аналлаах ырыатын саҕалаабытынан барбыт. Онно аҕабыт чочуобу-
наны уонна үс атахтаах остуол үрдүгэр сиэдэрэй оҥоһуулаах иһиккэ турар
сүрэхтэнэр ууну арчылаабыт уонна ыллаан бүппүт. Дьэ ити курдук арчылам-
мыт чочуобунаҕа били сүрэхтэнэ кэлбит дьон бары аҕалбыт кумахтарын кута-
кута аҕабыттан биир-биир кэлэн, аат уонна араспаанньа ылан испиттэр. Ону
барытын аҕабыт көмөлөһөөччүтэ, лөчүөгэ, кумааҕыга суруйан испит.
Онтон сүрэхтэнэр дьону барыларын аҕабыт уонна лөчүөк күөх хонууга
кэккэлэччи туруорбуттар. Бу кэнниттэн кинилэр дьону барыларын бииргэ
сүрэхтиир ырыаларын ыллаабыттар. Ол кэнниттэн аҕабыт бэйэтэ, били ар-
чыламмыт уулаах иһиттэн кус кынатынан ууну биһэн ыла-ыла, дьон төбөтүн
аайы кыратык ыллыы-ыллыы, таммалатан сүрэхтээн испит.
Онно биһиги төрүппүт Баархаттаах диэн киһи бэйэтэ Ыстапаан Бэриэскин,
оттон кини быраата Сүөдэр Бэриэскин диэн ааттары уонна араспаанньалары
ылан сүрэхтэммиттэр. Онтон кэнники дьиэлэригэр тарҕаһан баран кэпсэтиһэн
билбиттэрэ, Күтүр Эмээхсин хае да уолаттарыттан биир Бугуйас диэн уолун
ыччаттара, ол аата Бугуйас аҕатын ууһун дьоно, ууһаан-тэнийэн элбээн: Баа-
былап, Бэриэскин, Бэрэһиниэп, Бурудьуоскай, Сомсуонап, Сиипсэп, Доллоо-
ноп, Өлөксөөндөрөп, Ыстарахаалыскай, Ноҕуруодап диэн араспаанньаларга
хайдыспыттар. Кэнники ити араспаанньалар киһилэрэ элбээн, ыччаттара тах-
сан, бары тус-туспа аймахтар буолуталаабыттар.
И.Г. Березкин
Саха бьыыргы сэһэннэрэ уонна кэпсээннэрэ. — Дьокуускай, 1977.
41