Page 25 - Березкин И.Г. Сайсары күөлэ уонна Сайсары булгунньаҕа

уохтаах Лаҥха Силик диэн уолунаан, хотугу, саамай уһун
хочоҕо олохсуйа тахсыбыттар. Бадьай тойонноох соҕуруу
диэки хочолорун олус сөбүлээбиттэр, окон Эркээни хочото
диэн ааттаабыттар, ортоку хочолорун Туймаада диэбиттэр.
Дэхси дарханнаах саҥа олохсуйбут хочолорун эмиэ бэркэ
сөбүлээбиттэр, ол иһин Эҥсиэли, Эҥэсиэли эбэтэр Эҥэсиэли
хочото, диэн ааттаабыттар. Эҥсиэли хочотугар баар Аппааны
хонуутугар кэнники Мымах дархан төрөөбүт уонна онно
бэйэтин уон икки уолаттарыныын унаар буруону таһааран,
ыал буолан олорбуттар эбит.
Манна кэпсээбит "Дьөһөгөй аҕото" сылгылаах, Айыы
таҥаранан айыллыбыт ынах сүөһүлээх, урааҥхай сахаларбыт
норуот (народность) быһыытынан аан бастаан үөскээһиннэрэ
XVI үйэ иккис аҥарыгар саҕаламмыта. Онон профессор
Анатолий Игнатьевич Гоголев ’’Саха сирэ” хаһыакка 1994
сыллаахха, тохсунньу ый 5 күнүгэр тахсыбыт "Сахалар,
сахалар: хаитан хааннаах, кимтэн кииннээх..." — диэн
кэпсэтиитигэр бу курдук саамай сопке эппитэ: "Саханы саха
гыммыт үс улахан хочо баар: Туймаада, Эҥсиэли, Эркээни.
Саха норуот быһыытынан манна үөскээбитэ, хаитан эрэ бэлэм
норуот кэлбэтэх. Ол өртүнэн ыллахха, биһиги олохтоох
норуоппут. Саха норуота эдэр, ол эрээри айылҕабыт тыйыһа
бэрт буолан үөскээн, эбиллэп биэрбэппит. Сибиир норуотта-
рын ылан кордөххо, биһиги курдук уустук балаһыанньаҕа
олорор, үлэлиир, сүөһү ииттэр норуот суох".
Мин манна Сайсары күолүн аттынааҕы икки булгунньаҕы уонна
Күох Хонуу булгунньаҕьгн научнай чинчийиилэри тус-туспа
наардаан, бу кинигэ иккис, үһүс бастара буолар гына оҥордум.
("Кыым” 1993 с., 73 нүомэрин корүҥ.).
Сайсары диэн үтүө-мааны ааттаах кыргыс омук дьахтара
сахалыы ырыаҕа-хоһоонтго ылламмыт, олоҥхоҕо туойуллубут,
Енисей орүс баһыгар, сырдык ыраас уулары н түһэрэп сэттэ
үрэхтээх уонна үрүйэлээх, оитон-мантаи тоҕойдоон киирбит
тоҕус томтордоох кэрии-бараан тыалардаах, субуйа сүүрүк
сылгылардаах, ьпгырыа эриэи ынахтардаах, ыллам-дьэллэм
дьоннордоох, пьургун-баатыр уолаттардаах, кэрэ-куо кыргыт-
тардаах, толомон үтүө тойоинордоох, күн-күбэй хотуттардаах,
күөх унаар халлааппаах кыргыыс омук сиригэр-дойдутугар
үөскээбитэ-торөөбүтэ. Ити дойду күлүмпүүр күи диэки
өртүгэр киэп-куоҥ хонуулардаах, eir буордаах, елгом
аһылыктаах, хорсуи дьоннордоох, хоодуот ыччаттардаах,
этэр-тыынар эмээхситтэрдээх, олоҥхоһут оҕопньоттордоох
Кулудьума Эбэ Хотун сыста түһэ сытара.
Бу эргин сирдэри XIII үйэ саҥатыгар — 1207 сыллаахха
23