Page 27 - Березкин И.Г. Сайсары күөлэ уонна Сайсары булгунньаҕа

сиэннэрэ били олохсуйбут обургу күөллэрин ’’Сайсары күөлэ"
уоина үчүгэй булгунньахтарын "Сайсары булгунньаҕа" диэн
ааттаабыттара. Ол курдук кыргыыстар сылгылара уонна ынах
сүөһүлэрэ 150-тэн тахса сыл устатыгар бэрт үчүгэйдик
үөскээн, байан-тайан олордохторуна, XIV үйэ 50-60 сылларын
диэки урааҥхай сахалар тиийэн кэлбиттэрэ.
Урааҥхай сахалар былыргы булаҕаат буряттартан төрү.ттээх-
уустаах, эмиэ тюрдуу-сахалыы тыллаах дьон этилэр. Кинилэр
Байкал күөл хотугулуу-илин өттүгэр олорбуттар. Онио биис
уустаһан охсуһуулар саҕаламмыттарыттан куотан били Ул ахай
Өрүс биэрэгэр баар сахалыы Кебүөлүүр диэн ааттаах сиргэ
мустубуттар. Онно олорон болуот оҥостубуттар. Онтон от
булан сылгыларын уонна ынах сүөһүлэрин тиэйэн, хоту диэки
уста турбуттар. Ол иһэн оччотооҕу Енисей өрүс эргин тут-
тулла сылдьар руническай суруктар хас биирдии тылларын
иһигэр киирэр бэлиэлэр хайдах суруллалларын чуолкайдык
барыларын ойуулаан көрдөрөр суруктарын-бичиктэрин ууга
түһэрэн сүтэрэн кэбиспиттэр (баҕар тааска ойууламмыттара
эбитэ буолуо). Бу сахаларга хаиаластар, боотуруускайдар,
эҥсиэлилэр (эҥэсиэлилэр), боотулулар, чэриктэйдэр уо.д.а.
баар эбиттэр. Бу дьон эмиэ өр баҕайы айаннаан билигин Дьо-
куускай куорат турар сиригэр кэлбиттэр. Кинилэр аппаттан
соҕуруу диэки баар биэрэккэ тохтообуттар. Онно Бадьай то­
йон уонна Дэхси дархан салайыыларынан, ыраас сиргэ уот от-
тубуттар, МОҤОЛ ураһаларын, киэргэллээх сэргэлэрин, ол ат-
тыгар токур мае көхөлөрдөөх кыра баҕаналарын туруортаа-
быттар. Сэргэҕэ үрүҥ аты — Дьөһөгөйдөрүн оҕотун, хоҥсуоч-
чулаах үрдүк ыҥыырдаан, үчүгэй үүннээн-тэһииннээи, кычым-
наан, чаппараахтаан баайбыттар, баҕанаҕа ыаммытынан үүт-
тээх ыаҕаһы, хойуу сүөгэйдээх ыаҕайаны ыйаабыттар уонна
ньирэйдээх ынаҕы баайбыттар. Онтон үтүө алгысчыт алҕата-
лаабыт. Ураһаҕа дьахталлар киэһээ аһылыгы бэлэмнээбиттэр.
Сарсыныгар өрүс кытылын батыһан Хотугу Ытык Хайаҕа
тиийбиттэр. Онно хайа тэллэҕэр үс саастаах ыҥырыа эриэн
дьүһүннээх уулаах бургунас ынах турарын булан ылбыттар
уонна илдьэ кэлбиттэр. Ол сарсыныгар аны Соҕуруу Ытык
Хайаны булбуттар. Онно чугас түөрт саастаах чоҥкуруун
сиэллээх уулаах биэни көрбүттэр. Ону эмиэ илдьэ кэлбиттэр.
Бу сарсыныгар Урааҥхай сахалар Сайсары күөлүн хотугулуу-
илин өртүгэр олорор сылгы уонна ынах сүөһүлээх кыргыыстары,
сыыдам таба көлөлөөх юкагирдары уонна эвенкилэри кытары
олус эйэлээхтик көрсүбүттэр. Аҕыйах хонон баран, сахалар
уонна кыргыыстар Сайсары булгунньаҕын тэллэҕэр холбо-
һуктаах ыһыахтарын тэрийбиттэр. Онно Бадьай тойон монгол

4 Березкин И.Г. 25