Page 37 - Түөлбэҕэ олоҥхо эйгэтин олохсутуу соруктара, ньымалара

героического эпоса олонхо’’ серия^а бэчээттэнэрэ буоллар улуус олоихотун уйэтитиигэ учугэй
дьыала буолуо этэ. Итини таЬынан, А.Г.Местников ’’Омо^ой Эллэй икки”, ” Бакаалыыр БаЬылай
Баттахтаах Байана”, ’’УЬуктаах Сэмэн” диэн номохтору суруйан ТЛИИ архыыбыгар туттарбыта
бааллар. Ити мин Гуманитарнай институт архыыба aha^ac эрдэ^инэ булан суруммутум. 0ссе да
бааллара буолуо да архыып сабыллыбытын кэннэ кеиуллээбэтэхтэрэ.
И.И.Говоровтан-Уйбаанабыстан учуутал Никифор Михайлович Говоров ’’Хаан Дьаргыстай”
олоихотун 1941 с. суруйан архыыпка туттарбыт.
Иван Иванович Данилов-Уобуруччулаах, Тойтуун Уйбаан Олтеххо биир у’^угэй
олоихоЬутунан биллэрэ. 1934 с. олоихоЬут Миитэрэйдиин суруйааччылар конференцияларыгар
сылдьыбыта биллэр. Уйбаанабыс тыыннаа^ар 1957,1960 сс. ТЛИИ у^эЬиттэрэ икки тегул кэлэ
сылдьан хас да кэпсээни суруйан барбыттар. ’’Хаан ДьааЬын” олоихотун И.В.Пухов архыыбыгар
П.А.Ойуунускай аатынан литературнай музей фондатыгар баарын булан кердум. Олоихону 1967 с.
Докторов (инициаллара ыйыллыбатах) уопсай тэтэрээккэ харандааЬынан суруйбут. Олоихо ситэ
суруллубатах. Докторов маннык бэлиэтээЬинэ баар: ’’Олоихо икки охсуЬуута суруллар, кэнники
ыытыллыа. Олунньу 3 кунэ 1968 с. Старика уже нет в живых.Умер. Завещал отправить только вам” .
Олоихону аа^ан баран Иннокентий Васильевич маннык бэлиэтээЬини оиорбут: ”На этой тетради
всего 1933 стихотворных строки (Инн.Пухов 10 августа 1968 г.)”
Иннокентий Васильевич улууЬун олоихоЬуттарын кытта куруутун сибээстэЬэрэ, дойдутугар
КЭЛЛЭ5ИНЭ керсен кэпсэтэрэ, бэлиэтэнэрэ. Олоихолуур кэмнэригэр хайдах туттан олороллорун
холобур адалтыыр. Ол курдук, ’’Исполнение олонхо” диэн 11-с научнай сессия^а дакылаатыгар
маннык суруйбут: ’’Иван Иванович Данилов олонхосут, в сущности, только начинающий, , еще
преходящий, так сказать, процесс сложения, при исполнении часто закрывает глаза. Прикладывает
пальцы к щеке... Современный олонхосут Иван Иванович Говоров не закрывает глаз, а только
опускает их, то и дело поднимая их, и посматривая на окружающих ”. ОлоихоЬуттартан то^о
итинник тутта^ыт диэн ыйытарын ’’привык, не привык” диэн эппиэттииллэр диэн суруйбут. Ол аата
хас биирдии ологгхоЬут олоихолуур кэмигэр туттан-хаптан олоруута бэйэтин уеру^э^э буолар эбит.
Олтех олоихоЬуттарын туЬунан Н.Д.Бурцев, И.А.Охлопков, Н.М.Говоров уо.д.а. ахтыыларын
туЬанабыт. Итини таЬынан М.Колодезникова уонна Чэриктэй оскуолатыгар ер кэмиэ саха тылын
уонна литературатын учууталынан улэлээбит М.Е.Иванова 1993 с. ’’Муру саЬар5ата” хаЬыакка
таЬааттарбыт матырыйааллара суолталаахтар. Ити матырыйаал барыта М.Сивцева ’’Олоихо биЬигэ”,
’’Олоихолоох олох уустара”, ”...Улуу дьаисал олонхоЬуттар, кэккэ дуораан ырыаЬыттар...” диэн
кинигэлэригэр бэчээттэнэн уйэтитиллэн тураллар.
Быйыл ОлоихоЬут Миитэрэй тереебутэ 170 сылын бэлиэтээри сылдьабыт. Былыргы кэмиэ
сурукка-бичиккэ киирбэтинэн оччотоо^у ДЬОН саастара чуолкайа суох буолара баар суол. Кини
тереебут кэмин биир дойдулаахтара олоихоЬут И.И.Данилов-Уобуруччулаах уонна Саха АССР
утуелээх учуутала Г.В.Данилов барыллаан аа^ыыларынан 1848-1849 сс. буолуохтарын сеп. Тереебут
сылын бэйэтэ да чуолкай билбэтин туЬунан ессе маннык докумуоннар кэрэЬэлииллэр.
Бастакытынан, Марфа Васильевна Одорусова гос. архыыптан булбут ”1926-1927 сс. дьиэ кэргэн
испииЬэгэр” 72 саастаах диэн суруллубут. Оччотугар 1854 дуу, 1855 дуу сыллаах теруех буолар н
тахсар. ИккиЬинэн, ’’Социалистическая Якутия” хаЬыат 1934 с. ахсынньы 5 кунуунээ^и нуемэригэр
журналист И.Розанова олоихоЬуту кытта Саха сирин суруйааччыларын 1-гы конференцияларыгар
керсен кэпсэтиитигэр 84 саастаахпын диэн суруттарбыт. Оччотугар 1850 с. теруех буолар.
ОлоихоЬут Миитэрэй 17 сааЬыттан олоихолуур буолбут, уерэммит киЬитинэн XIX-c уйэ
аатырбыт олоихоЬутун Чочойбох Уйбааны ааттыыр эбит. Ол туЬунан И.И.Говоров-Уйбаанабыс
кэпсээнигэр оло^уран И.В.Пухов бэлиэтэммитэ баар. Эдэригэр киэи сирдэринэн тэлэЬийэн сылдьар
кэмнэригэр Дьокуускайга хамнаска, Олуенэ, Булуу ерустэринэн бэчимэЬитинэн,Дьааиыга,
Саиыйахтаахха, Мухтуйа^а сирдьитинэн, таЬа^ас тиэйиитигэр, дьаамсыгынан, Булуииа балыкка,
Бодойбо^о мае кэрдиитигэр онтон да атын туох улэ кестерунэн сылдьыбыт. Дойдутугар су\’рбэттэн
тахса сыл буолан баран эргиллибит. КыыЬа Анна Дмитриевна Говорова ахтыбытынан балачча ер
кэмиэ туох да сурах-садьык иЬиллибэккэ, тыыннаа^а да елбутэ да биллибэккэ сутэн хаалбыт. Ону
тастыи убайа И.С.Говоров тай^аттан булан дойдутугар тенуннэрбит. Дойдутугар кэлэн баран
олоихолуур идэтин бырахпатах.Киэи сирдэринэн тэлэЬийэн сылдьан олоихолообут уонна бэйэтэ
айыл^аттан айдарыылаах буолан чугас эргин кинини кытта курэс былдьаЬар, куен керсер олоихоЬут
суо^а. Ол оннугар кини аатын ааттаан. кини олоихотун истиэх. дуоЬуйуох угус буолара.
Эдэригэр Миитэрэйи Ба^ыЬах диэн ааттыыллара. Кэнники олоихоЬут быЬыытынан
биллибитин кэннэ Ырыа Миитэрэй. олоихоЬут Миитэрэй диэн ааттыыр буолбуттар. Билэрбит
курдук. Д.М.Говоров ’’Эрбэхтэй Бэргэн ’’олоихотун Георгий Васильевич Данилов 1930 уонна 1942
сс. икки тегул суруйбут. Бу олоихо 1942 сыллаахха ’’Творчество якутского народа” диэн
таЬаарыыга бэчээттэммит. 1939 с. аймака учуутал Никифор Михайлович Говоров аба^атын
тылыттан ’’Эрбэхтэй Бэргэни” суруйан ТЛИ институтугар туттарбыт. Онон ’’Эрбэхтэй Бэргэн устэ
суруллубут. Итини таЬынан ’’Уелэн Хардааччы” олоихотун рукопиЬа Гуманитарнай институт

35