Page 39 - Түөлбэҕэ олоҥхо эйгэтин олохсутуу соруктара, ньымалара

1947с. И.В.Пухов ССРС Наукаларын академиятын Дьокуускайдаа^ы филиалын История,
тыл, литература институтугар улэ^э киириэ^иттэн, кини наука эйгэтигэр дирии, киэи далааНыннаах
ер сыллаах уяэтэ са^аламмыта.
1948 сыллаахха Иннокентий Васильевич фольклорнай экспедиция тэринэн Хаиалас, Амма,
Уус-Алдан оройуоннарыгар сылдьан Г.С.Кычкин (Дойдуунускай) «Дьура Суорун», Г.С.Олесов
(Суотту) «Дьуларытта Бэргэн», Е.П.Охлопков (Бэрт УуЬа) «Мэлдьээн тыа тоиуЬун’ уолаттара»,
И.И.Данилов (Олтех) «Хаан ДьааЬын бухатыыр», И.И.Говоров - «Айыы сиэнэ Адьа-Будьу»,
«Ньургун Бухатыыр», «Эмпэрэлээх тайахтаах Эллигэн Кулантай», П.М.Пухов (КурбуЬах) «Кун
Эрили Бухатыыр», У.Г.Нохсоороп (Амма) «Уруи Уолан» диэн олоихолорун суруйбута.
Ону таЬынан уЬуйээннэри, номохтору суруйан. бэлиэтээЬиннэри оиорбута билигин кини
архивыгар Ойуунускай аатынан литературнай музейга бааллар.
Кини улэлиир институтугар оччолорго 80-ча олоихо суруллубута баар эбит. Онтон талан,
бэйэтэ устубут олоихолорун итэ^эстэрин ыйан туран, Д.М. Говоров «Будуруйбэт Мулдьу Бе^е»
олоихотун ырытан кандидатскай диссертациятын суруйбут. Бу олоихону ырытарыгар атын 25
олоихону туЬаммыта, бэлиэтэммитэ кини киэи далааЬыннаах чинчийиини ыыппыта кестер. 1953 с.
олунньу 10-11 куннэригэр ол диссертациены дьууллэЬии буолар. Бу олоихону утаран улахан
учуонайдар, суруйааччылар тыл эппиттэр, онон учуонай сэбиэт быЬаарыытынан кемускээЬини
коЬербуттэр.
1954 с. И.В. Пухов ССРС Наукаларын академиетын анал бирикээЬинэн Москва^а М.Горькай
аатынан аан дойдутаа^ы Литература институтугар улэ^э кеЬеруллубутэ. ТеЬе да кини
диссертациятын себулээбэттэрин урдунэн 1956 сыллаахха «Дмитрий Михайлович Говоров «Мулдьу
Бе^е» олоихотун идеялара уонна уобарастара» диэн тиэмэ^э кандидатскай диссертацияны
ситиЬиилээхтик кемускээбитэ.
Ол да буоллар кинини буруйдааччылар уоскуйбатахтара, «Будуруйбэт Мулдьу Белену»
сонордоЬон 1961 кулун тутар 3 кунугэр партия обкомун уураа^ын таЬаартарбыттара. Ол уураах
быЬыытынан «Будуруйбэт Мулдьу Бе^е» олоихону боппуттара. И.В, Пухов улэлиир сиригэр укааЬы
ыытан дьарыйтарыах буолбуттара, хата улахан наука дьоно тыыттарбатахтара.
Онон И.В.Пухов улэлэрэ баар буолан «Будуруйбэт Мулдьу Бе^о» охтубата^а, елбете^е.
Суурбэ биирис уйэ^э ессе ситэн-хатан, сахалыы-нууччалыы саиаран кэллэ.
2.2. И.В.Пухов алтай-саян эпостарын чинчийиитигэр олоихо сюжеттарын, образтарын тэинээЬинэ.
Москва^а аан дойдутаа^ы литературнай институт сотруднигын быЬыытынан Советскай
Союз араас омуктарын эпостарын чинчийбитэ. Ордук киэиник Со^уруу Сибиир (алтайдар,хакастар,
шордар) норуоттарын эпостарын киэиник сырдаппыта. Бу улэлэригэр кини уксугэр олоихону кытта
дьуерэлии эпизод
тары, сюжеттары, персонажтары булара, тэинээн керере.
Мин бу улэбэр Олтех олоихоЬуттара Д.М.Говоров уонна И.И.Говоров олоихолорун атын
эпостарга хайдах тэинии тутан кербутуттэн а^ыйах холобурдары а^алыым.
«Кан Мерген» диэн шорскай эпоска Мулдьу Белену тэиниир. Олоихо бухатыырын тимир
уустара этигэр эллээн куйах оиороллор. Уустар бухатыырдарга кемелеЬеллер, онтон Кан Мергеииэ
мэЬэй эрэ буолаллар.
Онтон хакас «Алтын-Арыг» эпоЬыгар «Мулдьу Бе^е» олоихо^о курдук тимир ааннаах.
хатааЬыннаах, ким да киирбэт да тахсыбат да сириттэн естее^ун ырыа кеметунэн албыннаан
таЬаарар.
Атын хакас эпоЬыгар «Хан Хырчатайга» Дмитрий Говоров «Уелэн Хорсун» олоихотугар
курдук абааЬы кыыЬа Дьа^ылла Куо айыы дьахтарын о^отун уоран ылан Уелэн Хорсуну иитэн
таЬаарар.
Алтай норуотун биир улахан эпоЬын «Маадай Караны» И.В.Пухов киэ4ник чинчийбитэ,
научнай редактор быЬыытынан туспа кинигэнэн тахсарыгар кемелеспутэ. Бу эпоска Аал Луук
Мастара кеннеру ат баайар сэргэ, мае. Бу эпоска буэсатыыр оло^о кылгастык ойууланар,онтон
«Мулдьу Бе^е» олоихо^о дьиэ-уот туЬунан 242 строкалаах хоЬоонунан хоЬуйуу баар диэн
И.В.Пухов бэлиэтээбит.
Бу икки эпоска абааЬы бухатыырдара Кара-Кула уонна Бугучтээн Хара характеристикалара
элбэх маарынныыр еруттээ^ин ученай ыйбыт.
Иван Говоров «Ньургун Боотур» олоихотугар буэсатыыр аатын сэргэ ата эмиэ ойууланар.
ОНТОН «Маадай Кара» эпоска а^атын аата уонна атын дьуЬунэ эрэ ыйыллар эбит. Эмиэ бу олоихо^о
б>э<атыыр хамначчыт уолга кубулуйан кэргэн тахсаары сылдьар кыыЬы курэтэн барар. «Маадай
Карала» эмиэ бухатыырдар уолга кубулуйан естеехтеруттэн куоталлар.
Онон И.В.Пухов олоихо уонна Сибиир эпостара маарыннаЬар еруттэрин булаары элбэх
олоихоттон Дмитрий Говоров уонна И.Говоров олоихолорун туЬаммыта бу олоихолор уус-уран
еттунэн сиппит-хоппут айымньылар буолалларын кердорер.

37