Page 38 - Түөлбэҕэ олоҥхо эйгэтин олохсутуу соруктара, ньымалара

архыыбыгар баар гынан баран ким суруйбута чуолкайа суох. Дьоиио-норуокка биллибит ’’Мулдьу
Бе^е” олоихотун А.Ф.Бояров суруйбута саха олоихолоруттан бастакынан 1938 с. кун сирин
кербутэ. Историк, востоковед, филологическай наука кандидата Е.С.Сидоров нууччалыы тылбааЬа
"Непобедимый Мюльдю Беге" 2003 с., онтон сахалыы алфавикка кеЬеруллэн "Мулдьу Бе^е" уонна
Е.С.Сидоров тылбааЬынан "Непобедимый Мюльдю Беге" диэн литератураны, тылы, култуураны
уерэтээччилэргэ, киэи аа^ааччыга ананан икки кинигэнэн 2010 с. бэчээттэнэн тахсыбыта. Онон
аатырбыт ийэ олоихоЬуппут Д.М.Говоров ус олоихото суруллан, о^онньор тыыннаа^ар икки
олоихото бэчээттэммитэ.
30-е сылларга аатырбыт олоихоЬуту кытта уерэхтээхтэр керсен, кэпеэтэн, айымньыларын
сурукка туЬэрии улэтин куускэ ыытан, оччотоо^у периодическэй бэчээккэ элбэхтик суруйбуттара.
Ол курдук, "Мулдьу Бе^е" бастакы тахсыытыгар эппиэттиир редактор С.Р.Кулачиков-Эллэй аан
тылы суруйбута. суруйааччы Н.Заболоцкай-Чысхаан эргэрбит тыллары быЬаарбыта, саха маинайгы
идэтийбит худуоЬунньуга П.П.Романов харандааЬынан уруЬуйдара киллэриллибиттэрэ олоихону
иллюстрациялааЬын маинайгы хардыытынан сыаналаммыта. Говоровы араас ыиырыыга
сырытыннаран олоихолотор буолбуттара. Сиэнэ педагогическай улэ бэтэрээнэ К.Я.Сыроватская
ахтыбытынан о^онньор куоракка киирбитин иЬиттэ^инэ П.А.Ойуунускай сыар^алаах ат ыытан тиэйэ
сылдьан олоихолотор эбит. 1934 уонна 1938 сс. суруйааччылар конференцияларыгар ыиырыллан
олоихолообут. ССРС суруйааччыларын СойууЬун чилиэнинэн бастакылар истэригэр ылыллыбыт.
Онон тумуктээн этиэххэ наада улууспутугар олоихото улэ араас хайысханан ку\^скэ
ыытыллар: 050 уЬуйааныттан са^алаан олоихону биирдиилээн, беле^унэн толорууга, ыалларынан,
тэрилтэлэринэн олоихолооЬун, олоихоЬуттарга аналлаах араас хабааннаах дьаЬаллары улууска
уонна нэЬилиэктэринэн ыытыыга, олоихоЬуттар тустарынан фонда матырыйаалларын хомуйуутугар,
олоихону бэчээттэтиигэ. одолорго аналлаах олоихону суруйууга холонон керуулэр баар буоллулар.
Ол курдук Г.Н.Иванова -Айтыына "Элэмэс аттаах Эрэли бухатыыр", С.И.Черноградскай-Чуорунай
’’О5О Бочоох" олоихолоро бэчээттэнэн куонкурустарга толоруллар буоллулар.

И.В. Пухов уонна 0лтох олоихоКуттара
Пестряков Геннадий Дмитриевич
И.В. Пухов аатынан Окое.мовка сурун оскуолатын
историк учуутача, 2 миэстэ хаИаайына
САССР наукатын деятелэ, филологическай наука кандидата, фольклорист,
эпосовед И.В. Пухов 1904с кулун тутар 12 кунугэр Боро^он улууЬун 1 КурбуЬах нэЬилиэгэр
тереебутэ. Дьокуускайдаа^ы педагогическай техникуму. Иркуте кайдаа^ы государственнай
университеты бутэрэн учууталлаабыта. саха оскуолаларыгар анаан программалары, учебниктары,
букубаары оиорбута уЬун кэмиэ туЬаныллыбыттара.
1947 сыллаахха И.В. Пухов ССРС Наукаларын академиятын Дьокуускайдаа^ы филиалын
История, тыл, литература институтугар улэ^э киириэ^иттэн, кини наука эйгэтигэр дирии, киэи
далааЬыннаах ер сыллаах улэтэ са^аламмыта. 1954 сыллаахха ССРС Наукаларын академиятын анал
бирикээЬинэн Москва^а М.Горькай аатынан аан дойдутаа^ы Литература институтугар улэ^э
кеЬеруллубутэ.
Саха олоихотун чинчийиини Советскай Союз, аан дойду таКымыгар таЬаарбыт И.В. Пухов
научнай нэЬилиэстибэтэ билиииэ диэри ситэ уерэтиллэ, ырытылла илик, кини наука^а кылаата
сыаналаммакка сылдьар. Tehe да кини аатын уйэтитэр сыаллаах Буг\н Россиятаа^ы научнай
конференция^а эпоЬы тэинээн уерэтии, наука^а туур-монгуол норуоттарын эпостарын сайыннарыы,
тар^атыы боппуруостара керуллубуттэрин иЬин И.В.Пухов улэлэрэ ситэ уерэтиллэ, бэчээттэнэ
иликтэр.
И.В. Пухов «Якутский героический эпос олонхо. Основные образы» диэн кинигэтигэр
Д.М.Говоров «Будуруйбэт Мулдьу Бе^е» олоихотун сурун геройдарын ырытыыта, атын олоихолору
кытта тэинээЬинэ эпосоведение биир хайысхата буолуон себун дакаастаабыта.
1980 сыллаахха тахсыбыт «От фольклора к литературе» диэн кинигэ^э автор олоихоЬут
тыла-еЬе баайын, толоруу маастарыстыбата урдугун се^ен-махтайан суруйбута.
И.В. Пухов араас сылларга Со^уруу Сибиир (алтайдар, хакастар, шордар) эпостарын
уерэтиинэн дьарыктаммыта, туур тыллаах норуоттар эпостарын олоихону кытта тэинээн керен
уерэппитэ.
Бу улэбэр И.В. Пухов алтай норуоттарын эпостарын уерэтиигэ Олтех нэЬилиэгин
олоихоЬуттарын Д.М.Говоров уонна И.И.Говоров олоихолорун туттубутун. туЬаммытын уерэтэн
керерге соруннум.
Сурун сыалым диэн Олтех олоихоЬуттарын олоихолорун бэйэтин научнай улэтигэр туттан
И.В. Пухов бу олоихолор таЬымнара урдугун кердере сатаабытын бэлиэтээЬин.

36