Page 50 - Норуоттан тахсыбыт талаан

Бастакы барылы 1960-с сылларга искусствовед Л.И.Якунина
уонна Саха АССР искусствотын үтүөлээх деятелэ Л.М.Габышев
оҥорбуттара. Кинилэр маннык холобурдары аҕалаллар:
1. 1652 сыллаахха нуучча казага Е.Епишев саха воеводатыгар
Д.Францбековка: “Сахалар сэриилэрин сэбигэр муоһу тутталлар
эбит”, — диэн суруйбут.
2. “Эр Соҕотох” диэн олоҥхоҕо бухатыыр муоһунан киэргэтил-
либит олбоххо олорорун туһунан ойууланар. (С.В.Ястремскай
“Образцы народной литературы якутов” диэн 1895 сыллаахха
таһаартарбыт кинигэтигэр.)
3. 1769 сыллаахха суруллубут “Описание обитаюгцих в Якутской
области якутов...” диэн үлэҕэ сахалар удьурҕайтан эбэтэр муостан
оҥоһуллубут хамсанан табаах тардалларын туһунан этиллэр.
Бу үс холобур сахалар күннээҕи олохторугар нууччалар кэлиэх-
тэрин инниттэн муос оҥоһуктары тутталларын көрдөрөр диэн
бастакы барыл автордара этэллэр.
Искусствоведение кандидата В.Х.Иванов—Унаров “Якутская
резьба по кости” диэн кинигэтигэр сахалар XVIII үйэттэн саҕа-
лаан нууччалар сабыдыалларынан муостан кыһан оҥорор буолбут-
тара диэн суруйар. Көстүбүт муос оҥоһуктартан саамай эрдэтээ-
ҕилэрэ XVIII үйэнэн быһаарыллар: тараах — 1743 сыл, чаһы
олоҕо — 1764 сыл, холбука — 1799 сыл.
XIX үйэҕэ Саха сиригэр сылдьыбыт айанньыттар уонна чинчи-
йээччилэр бары муос оҥоһуктар тустарынан сөҕөн-махтайан
суруйаллар. Саха талааннаах муосчуттарын оҥоһуктара Иркут-
скай (1869 с.), Нижнэй Новгород (1896 с.), С.-Петербург (1902 с.)
куораттарга ыытыллыбыт уус-уран оҥоһуктар улахан быыстапка-
ларыгар туруоруллубуттара.
А.Ф.Мидцендорф “Путешествие на северо-восток Сибири”
(1843—1844 сс.) диэн үлэтигэр саха муосчуттара ураты талааннаах-
тарын, үрдүк маастарыстыбалаахтарын бэлиэтиир.
И.А.Гончаров 1854 сыллаахха аан дойдуну эргийэн иһэн, Саха
сиригэр сылдьыбыта. “...знаете ли, что мне на днях обещал якут?
Бюст Рашели из мамонтовой кости...” Рашель диэн Франция
аатырбыт балеринатын миниатюрнай скульптуратын саха киһитэ
муостан үүт-үкчү гына оҥорбутун көрөн, кини сөрү диэн сөхпүт.
Бу туһунан нуучча аатырбыт суруйааччыта, айанньыта И.А.Гон-
чаров “Фрегат “Паллада” диэн кинигэтигэр сиһилии кэпсиир.
Онон урукку да өттүгэр саха киһитэ мындыр өйдөөҕүн, ураты
дьоҕурдааҕын мамонт муоһуттан айбыт оҥоһуктарыгар көрөбүт.
Былыр саха итэҕэлэ киһи күлүгүн үтүгүннэрэри көҥүллээбэт эбит.
Ол иһин уустар кыылы-сүөлү, атын араас оҥоһуктары оҥороллоро.