Page 17 - Агабыт туьунан иьирэх тылынан

Өнөр сэрии иннинээҕи ыччата
«Ким да умнуллубат, туох да умнуллубат» диэн этии бэйэ-
тин ис хоһоонунан олус дириҥ өйдөбүллээх. Бу этии чахчыта
киһи-аймах историятын тосту уларытар туһугар сырдык тыын-
нарын харыстаабакка охсуспуттарга-өлбүттэргэ уонна тыын-
наахтарга өлбөөдүйбэт өйдөбүнньүк буолан ананар. Ону тэҥэ
кинилэр быһаарыылаах охсуһууну ыыппыт сирдэрин ааттара
албаннаах тылынан ахтыллар өйдөбүнньүк эмиэ буолар. Ол
курдук ситэрэн эттэххэ «Ким да умнуллубат, туох да умнуллу-
бат» диэн ытык этиигэ хабыллаллар: бастакытынан, 1917 сыл-
лаахха революцияны оҥорон Советскай былааһы аан бастаан
саҕалаабыт дьон, ол кэнниттэн гражданскай сэриигэ уодаһын-
наах үрүҥ баандалары эспит дьон уонна, иккиһинэн, Иккис Аан
дойду сэриитигэр кырыктаах фашизмы суулларан бэйэлэрин
көҥүл былаастарын көмүскээбит дьон, итиэннэ Советскай Союз
көмүскэлигэр тас дойдуларга сэриигэ сылдьыбыт дьон. Кини-
лэр буолаллар аан дойду олоҕор сүҥкэн уларыйыыны, уһун эйэ-
ни киллэрбит дьон. Ол иһин дьон мээнэҕэ эппэт ээ: «Үйэлэр ту-
хары кинилэргэ албан аат буоллун!» - диэн. «Кинилэр бука бары
бэйэлэрин төрөөбүт норуоттарыгар өлбөт-сүппэт ырыа-тойук,
сэһэн-номох буоллуннар!» - диэн. Билигин онно даҕатан билиҥ-
ҥи ыччакка туһаайан манныгы этэр сөптөөх дии саныыбын.
Мин бэйэм төрөөбүт алааһым иитин иһигэр олорон билбит-
көрбүт, бииргэ кэриэтэ үөскээбит, 1937 сылтан сэрии буолуор
диэри сайын от үлэтигэр эҥин бииргэ үлэлээбит Өнөр сэрии
иннинээҕи сорох ыччатын туһунан ахтан аһарарым наада-
лаах. Оччотооҕу ыччат билиҥҥи ыччаттан уратылаах этилэрэ:
олох билиҥҥитин курдук техническэй сайдыыта суоҕа, ас-үөл,
таҥас-сап, үп-хамнас кээмэйэ эмиэ дэлэйэ суоҕа. Үөрэҕирии
эмиэ намыһаҕа. Бастакы холкуостар саҥардыы тэриллибит
эбэтэр 7-9 сыллааҕыта тэриллибит кэмнэрэ этэ. Ити барытын
түмүгэр өйө-санаата да балачча атыннаах уратылаах этэ. Онон
ким да тугунан да сиэдэрэйдэммэккэ, баарынан-суоҕунан сыл-
дьаллара, көнөлөрө, иирсибэттэрэ, эйэлээхтэрэ.
Сарсыарда адьас эрдэттэн киэһэ хойукка диэри үлэлиил-
лэрэ. Үлэҕэ бары дьүккүөрдээхтэрэ, үөрэ-көтө сылдьаллара,
араас сэһэннээхтэрэ. Дьэ ол ыччаттар - кинилэр билигин бука
бары суохтар. Ол эрээри үтүө өйдөбүл миигиттэн арахпат. Ки-
нилэр сырдык тыыннарын толугунан кинилэр аймахтара, бы-
рааттара, балыстара, сиэттэрэ бүгүҥҥү баай-талым, кэрэ олоххо
олороллорун көрдөхпүнэ ол үөлээннээхтэрбин испэр хайаан да

15