Page 32 - Дүпсүн сирэ

6. Суор Бугдук тимир килиэ куйаҕа
Суор Бугдук (Бугдук Багазаров) Күтүр Эмээхсин улахан уолаттарыттан
биирдэстэрэ. Кини XVII үйэ бастакы аҥаарыгар Өспөх буолаһыгар олорбут.
Суор Бугдук тимир килиэ куйаҕын 1894 сыллаахха Бөрөлөөх диэн улахан сир
соҕуруу тумуһаҕыттан Наум Лыткин оҕонньор булбут. Ол оҕонньор кэпсии-
ринэн, бастаан онно кыра умуһах хаспыттар, ити кэннэ мае чоҕун куппуттар,
бу чоххо саха болгуотун уурбуттар, онтон туоһунан сууламмыт куйаҕы укпуттар
уонна эмиэ чох куппуттар, тиһэҕэр буорунан көмпүттэр. Итиннэ куйах туох да
буолбакка сыппыт. Куйах 147 хапгаҕай тимирдэртэн оҥоһуллубут. Олортон со-
рохторо кылгас түөрт уонна уһун түөрт муннуктаах, сорохторо ньолбуһах эбит-
тэр. (Сборник научных статей Якутского республиканского краеведческого му­
зея им. Ем. Ярославского, вып.1, Якутск, 1955,с. 160). Бары таҥаска тигиллэр
түөртүү үүттээх эбиттэр. Олору барыларын оҕонньор тымтайга куппут, онту-
калара улахан тымтайы быһаҕаһынан буолбут. Наум оҕонньор олорор Дайыла
Куһаҕаһа диэн алааһыгар балбаахха көмпүт. Кэнники ол балбаах киитэ умайан
хаалбыт. Ону мин, бу строкалары суруйааччы, 1945 сыллааҕы сайын бэрт элбэх
көмөлөһөөччүлээх көрдөөн көрбүтүм да, кыайан көстүбэтэҕэ. Ардах, хаар уул-
ларыттан дьэбиннирбит тимирдэр уостан-сүтэн хаалбыт быһыылаахтара.
Суор Бугдук унуоҕа билигин Уус Алдан оройуонун Баатаҕай нэһилиэгэр
Тунах диэн сиргэ баар. Ону бастаан 1944 сыллаахха мин, онтон кэлин 1950
сыллаахха 3.В.Гоголев хаһа сылдьыбыппыт. Ол хаһыылартан ылыллыбыт ар-
хеологическай матырыйааллар билигин даҕаны Саха сиринээҕи Ем. Ярослав-
скай аатынан кыраайы үөрэтэр музейга көрдөрүүгэ тураллар. XVII үйэ баста­
кы аҥаарыгар олоро сылдьыбыт саха бухатыырдара Суор Бугдук уонна Лөглү
Бөҕө төбөлөрүн унуохтарын антрополог Г.Ф.Дебец мээрэйдэтэлээбитэ уонна
«О черепах Суор Бугдука и Леглю Бөгө» диэн ыстатыйаны суруйбута (Ученые
записки, вып. II. — Якутск, 1955. — С. 23—28). Онтон 3.В.Гоголев «Раскопки
якутских могил XVII века» диэн ыстатыйатыгар Суор Бугдугу биир суол кэрэ-
бэлиэ киһи быһыытынан суруйбута. (Труды Якутского филиала, вып. I. Обще­
ственные науки. — Якутск, 1958. — С. 70—71).
И. Г. Березкин
Саха былыргы сэһэннэрэ уонна кэпеээннэрэ. — Дьокуускай, 1977 с.
7. Кутаахаан

Күтүр Эмээхсин аччыгый уола Кутаахаан ойуун — абааһылар тойонно-
ро, айыылар эмчиттэрэ. Ойуун аатынан күөнтээн, үрдүнэн үрүҥ чыычааҕы
көтүппэккэ, аннынан сур күүдээҕи аһарбакка аар-дьаалы аатыран олордоҕуна,
сайыҥҥы кымыстыыр биэ ыамын ардыгар сэлэҕэ бааллыбыт сэттэ кулуннара
сэттиэн төбөлөрө быстан сыталларын биэни ыаччылар көрөннөр, алдьархай
ааҥнаабытын, үлүгэр үтүрүйбүтүн тойонноругар Кутаахааҥҥа тыллаан, аһара
ыарахан соһумар үлүгэри көрдөрбүттэр. Иэдээн, уйаларыгар уу киирдэҕэ ити.
Куһаҕан санаа, сидьиҥ өй оҥоһуута буоллаҕа.
Көрбүт да, сэрэйбит да биир — куһаҕан үчүгэйдээҕэр аҕыйаҕа биллэр. Чу-
28