Page 205 - Национальная школа

Программа прошла экспериментальную программу и утверждена Министерством образования
Республики Саха (Якутия).
Программа киэйээнни оскуолада, училищеларга, техникумнарга ананар, уерэ-
нээччини саха кийитэ буола улаатан, сайдан, саха норуотун бардардар, саха
сиэригэр-майгытыгар иитиллэн, сахалыы олох оиосторго бэлэмниир соруктаах.
Программа маннык салааларынан уерэтиллэр:
1. Ураатгхай саха терде-yyha, дьылдата.
2. Урааихай саха терут материальнай культурата.
3. Ураанхай саха терут духовнай культурата.
4. Саха ньургун уола (сиэрэ-майгыта).
5. Саха кэрэ кыыЬа (сиэрэ-майгыта).
6. Саха ыала (угэйэ, сиэрэ-майгыта, сиэрэ-туома).
7. Саха кийигин кэрэтин билинни искусство сайдыытынан кердеруу.
Уерэтии маннык сурун тускулларынан барар:
1. Уерэнээччи кимтэн-кииннээдин, хантан-хааннаадын, тереебут норуотун
тердун-ууЬун билэн, бедетук-бш этик сананарыгар кемелеЬобут. Сахалар содуру-
уин'у тюрк, монгол, хотугу омуктары, нууччалары кытта алтыЬан, кинилэр
сабыдыалларынан ураты тыллаах, материальнай, духовнай культуралаах, угэстээх,
сиэрдээх-майгылаах саха омута буолбуттарын быйааран уерэтэбит.
2. Уерэнээччини саханы саха дэтэр терут ураты материальнай культуратын
(дьиэтин-уотун, тан-нар-танаЬын, туттар сэбин, иЬитин-хомуоЬун) уерэтэн, сал­
гыы сайыннарарыгар иитэбит. Саха терут ураты материальнай культурата содуру-
уггну тюрк омуктар культураларыттан, хотугу тыйыс айылдатыттан кемускэниит-
тэн, cyehy, сылгы иитиитин, бултаайын угэстэриттэн уескээн тахсыбытын быЬаа-
ран уерэтэбит.
3. Саха итэдэлэ — Айыы уерэдэ — саха терут духовнай культурата, Азия
норуотгарын итэдэллэригэр: Китай конфуциятыгар, Япония синтотыгар, Тибет
бонугар, тюрк тенгритигэр маарынныыр, биир туспа силистэрэ-мутуктара буолар
диэн уерэнээччилэргэ духовнай теруттэрин билиЬиннэрэбит.
Саха итэдэлин, Айыы уерэдин, бийиги белуЬуекпут А. Е. Кулаковскай
быЬаарыытынан, натурфилософия, судургу материализм, тотемизм, утилитарнай
философия ейдебуллэрин уерэтэбит.
Айыы уерэдэ айылдаттан тахсыбыт, саха сиэрин-майгытын терут урэдэ, айылда
сордото буолан, айылда курдук учугэй-куЬадан дьайыылаах, сиэрдээх-майгылаах.
Л. Афанасьев сиэр-майгы туЬунан хомуйан оиорбут уерэдин туЬанабыт.
4. Саха итэдэлин Кут-Сур уерэдэр олодуран (кут — дууЬа, сур — куус), кийи ис
кистэлэн кууйун туЬанар саха ойууннарын, норуот эмчитгэрин туЬунан билинтги
наука ситиЬиитинэн (биоэнергиянан, биополенан, биопсихологиянан) быЬааран,
уерэнээччи бэйэтин ис кууЬун туЬанар дьарыктарын ыытабыт.
5. XIX уйэ бутуутугэр-ХХ садаланыытытган билинни бириэмэдэ диэри аан
дойду философтара, психологтара, уерэхтээхтэрэ уонна киЬини уерэтэр институт-
тар — бары таьгараттан аккаастанан, киЬи KyyhyH билинэн-итэдэйэн киЬини сана
итэдэл оностор суолга киирдилэр. Сахалар эмиэ Кут-сур уерэдэр, классиктарбыт
А. Кулаковскай, А. Софронов, П. Ойунскай идеяларыгар олодуран, абааЬыттан-
танараттан аккаастанан саха киЬитин кууЬун итэдэйэн, дьылдатын бэйэтэ быЬаарар
диэн уерэтэбит. Онон ыччаты саха ньургун уолун, кэрэ кыыйын ураты сиэрин-
майгытын идеалыгар киэнник, 70—91 чааска уерэтэбит, иитэбит.
6. Саха киЬитин кэрэтин саха искусствотын араас керунунэн (театр, ырыа,
музыка, опера, балет, художниктар, муосчутгар, скульптордар улэлэригэр) тегур-
уччу кердерен уерэтэбит.

201