Page 22 - Олоҥхо биһигэр

айыллыаҕьптан харса суох күөстүү үллэн, дохсун күүгэн сүүрүктэрин
көтүөккэлэтэ, добул этиҥ тыаһынан ньирилэтэ устар Тукулаан, Бай-
бакаан, Кэлэ, Үс Элиэкээн курдук хабыллар тымныыга хам тоҥору
билиммэтэх хайа өрүстэрин ылан көрдөхпүтүнэ, чахчы даҕаны Айыы
бухатыырдара айыллан үөскүүр олоҥхо дойдута олоҕуран үөскээбит
эбит диэн өйгө-санааҕа киирэҕин. Ол иһин даҕаны Айыы сирин бу­
хатыырдара айыллыбыттар эбит, Күн сирин күлүмэх күүстээхтэрэ
илэ-чахчы төрөөн-үөскээн олорон, ааттарын-суолларын хаалларан
ааһыталаабыттар эбит{Тэиир саха биллиэҕиттэн, үс саха үөскүөҕүттэн,
түөрт саха төрүттэниэҕиттэн, Уус Алданнар олоҥхоһуттар элбэх
көлүөнэлэрин үөскэтэн-төрөтөн уһун үйэлэргэ аатыраннар, сүүһүнэн
олоҥхолору айаннар урааҥхай удьуордарыгар, саха саарыннарыгар
аатырыахтарын аатырбыттар, суон сурахтарын сураҕырдыбыттар,
айан бөҕөтүн айаннаабыттар, сырыы бөҕөтүн сылдьыбыттар, аартык
бөҕөтүн арыйбыттар(. Саха түөлбэтин бастынтан бастыҥ сиригэр-
уотугар, улуу өрүстэригэр, айаатыыр алаастарыгар, уһун үрэхтэригэр,
дохсун сүүрүктээх өрүстэригэр олоҥхо дохсун добун сүүрүгүн хорук
тымыра күүскэ тэппитэ, бухатыыр киһи нохтолоох сүрэҕэ уйалам-
мыта, хайҕахтаах хара быара хаатымаланан хатарыллыбыта. Айыы
сирин, Күн ууһун көҥүлүн көмүскүүр күүстээх быччыҥнар өрө
күүрбүттэрэ, этэ-сиинэ хойдо үллүбүтэ, сиэрэ уотунуу сирдьигинии
умайар сирэйэ-хараҕа ситэн тупсубута. Олоҥхо бухатыырын сылгы-
та манна кистээбитэ, хара хаспах хахайдара манна хаһыырбыттара,
халыҥ куйахтар хатарыллан уһаарыллыбыттара, кырыылаах кылыстар,
сытыы уһуктаах өргөстөр өрө анньыллыбыттара, баараҕай батыйалар,
батастар илэ-чахчы «күөттээни» уустарынан сирилэччи күөттэнэн
Улуу Бухатыырдарга анаан айыллыбыттара. Үөһэ өрө көтөн тахсан,
Айыы дойдутун анааран көрдөххө: киһи-сүөһү олохсуйуон олохсуй-
бут, олоҥхо бухатыыра үөскүөн үөскээбит орто туруу дойду тунааран
көстөр Туолай туһахтата туолан көстөр курдук. Ол иһин маннык
сиргэ-уокка, кэрэ айылҕаҕа биһиги олоҥхоһуттарбыт үөскүөхтэрин
үөскээбиттэр, талааннарын дэлэччи-диэличчи тарҕаппыттар.
Прибайкалье хайаларыттан Чукоткаҕа, Арктика кытылларыгар
тиийэ тэнийбит аатырбыт «Ымыйахтаах культуратын» таас үйэ дьон-
норун айбыт саамай улахан культураларын көрүҥэ Суоттуга арыллы-
быта. 1942 сыл Ымыйахтаах күөл кытыытыгар сэтгэ дойду «Бочуоттаах
академига» буолбут А.П.Окладников, чинчийээччи И.И .Барашков
буоланнар аан бастаан арыйбыттара. Наука доктора С.Федосеева
салгыы үөрэтэн научнайдык дакаастаабыта. Таас үйэ дьонун олорон
ааспыт сэдиптэрэ, культураларын кырамтатара: таас сүгэлэрэ, таас
ыарыктаах илим ньымалара биһиги Бороҕоннооҕу музейбытыгар
элбэх сылларга көрдөрүллэр. Биһиги краеведческай музейбытыгар
үөрэтэн-чинчийэн көрбүппүт 100 тыһыынча сыллааҕыта Саха сиригэр
үөскээбит Өлүөнэ сылгыта (Алыһардаахха), Өнөргө, Дүпсүҥҥэ —
хаспах хахайа, Өнөр эбэтигэр — алын сыҥаах уҥуоҕа тиистэрдиин,
Эһэлээх диэн бөһүөлэк аатыгар былыргы эһэ топоним быһыытынан

18